ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Tag Archives: ફળ

કર્મથી છૂટી
વિમુક્ત જ્ઞાની, માણે
અમૃતરસ

જ્ઞાની કર્મોના ફળે મમતા ના રાખે,
જન્મબંધનથી છૂટતાં, અમૃતરસ ચાખે.

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्‌ ॥

भावार्थ : क्योंकि समबुद्धि से युक्त ज्ञानीजन कर्मों से उत्पन्न होने वाले फल को त्यागकर जन्मरूप बंधन से मुक्त हो निर्विकार परम पद को प्राप्त हो जाते हैं ॥51॥

ત્રણ પ્રકારના કર્મો હોય છે.

૧. પ્રારબ્ધ
૨. સંચિત
૩. ક્રીયમાણ

જે જ્ઞાની છે તેને લેશ માત્ર પણ ઈચ્છા હોતી નથી. તેમણે માત્ર પ્રારબ્ધ ભોગવવા શરીરને ધારણ કરી રાખ્યું હોય છે. તેનામાં કર્તૃત્વ ન હોવાથી નવા કર્મો સંચિતમાં જમા થતાં નથી. ફલમાં મમત્વ ન હોવાથી કશી ઐષણા પણ શેષ રહી હોતી નથી.

આ જન્મમાં ભોગવાઈ રહેલા કર્મોને પ્રારબ્ધ કર્મ કહે છે. પહેલાના કર્મોનો ભેગો થયેલો જથ્થો સંચિત કર્મ કહેવાય છે. અત્યારે પ્રારબ્ધ ભોગવતાં ભોગવતાં કર્તૃત્વ બુદ્ધિથી થતાં કર્મો ક્રીયમાણ કર્મો કહેવાય છે. જો તીવ્ર કર્મો હોય તો આ જન્મના પ્રારબ્ધમાં ઉમેરાઈને તે ફળ આપવા પ્રવૃત્ત થાય છે. સામાન્ય ક્રીયમાણ કર્મો સંચિત કર્મો રુપે જમા થતાં જાય છે.

જેમને જ્ઞાન થયું છે અને જે પોતાને સારી રીતે બ્રહ્મથી અભીન્ન આત્મા અનુભવે છે તેવા જ્ઞાનીનો અંહકાર ક્ષીણ થઈ જાય છે અથવા તો હું બ્રહ્મ છું તેવો વિરાટ અહમ રાખે છે. આ બંને દશામાં કર્તૃત્વ ન હોવાથી માત્ર પ્રારબ્ધનો ક્ષય થાય છે પણ નવા ક્રિયમાણ કર્મો થતાં નથી. જ્ઞાન થવાથી જ્ઞાનાગ્નીથી સંચિત કર્મો બળીને ભસ્મ થઈ જાય છે. જ્ઞાનીને માત્ર ને માત્ર પ્રારબ્ધ ભોગવવાનું રહે છે. આ પ્રારબ્ધ પણ તે હસતાં મુખે જીવનમુક્ત થઈને ભોગવે છે.

શ્રી રમણ મહર્ષી, શ્રી યુક્તેશ્વરજી અને બીજા અનેક જ્ઞાનીઓ થઈ ગયાં કે જેઓ જીવનમુક્તિનો અનુભવ કરીને સદાયે અમૃતત્વનો અનુભવ કરીને જીવ્યાં હોય અને પ્રારબ્ધના અંતે શરીર છૂટ્યાં બાદ જો ઈચ્છા હોય તો અન્ય જીવોના કલ્યાણ માટે સુક્ષ્મ શરીર ટકાવી રાખે છે. જો તેટલી યે લેશ માત્ર ઈચ્છા ન હોય તો સુક્ષ્મ અને કારણ શરીર પણ પ્રકૃતિને અર્પણ કરીને દેહ છોડવાની સાથે જ બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે.

આવા વિદેહમુક્ત મહાત્માઓનો પછી પુનર્જન્મ થતો નથી.


યોગબુદ્ધિથી
કર્તવ્ય કર્મ કર
સંગ તજીને

સારા નરસા
ફળમાં સમતા તે
સમત્વયોગ

સંગ તજી મન યોગમાં જોડી કર્મ કરાય,
ફલમાં સમતા રાખ તો, સમતાયોગ ગણાય.

योगस्थः कुरु कर्माणि संग त्यक्त्वा धनंजय ।
सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥

भावार्थ : हे धनंजय! तू आसक्ति को त्यागकर तथा सिद्धि और असिद्धि में समान बुद्धिवाला होकर योग में स्थित हुआ कर्तव्य कर्मों को कर, समत्व (जो कुछ भी कर्म किया जाए, उसके पूर्ण होने और न होने में तथा उसके फल में समभाव रहने का नाम ‘समत्व’ है।) ही योग कहलाता है ॥48॥

શ્રીમદ ભગવદ ગીતા અદ્વૈતામૃતની વર્ષા કરનારું યોગ શાસ્ત્ર છે. અહીં આત્માનો પરમાત્માથી જે કાલ્પનિક વિયોગ થયો છે અને પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો સાથે જે આભાસી સંયોગ થયો છે તેને દૂર કરવાની અનેક પ્રકારની યુક્તિ પ્રયુક્તિઓ દર્શાવવામાં આવી છે.

અહીં મનની સાત્વિક વૃત્તિને સતત પરમાત્માના ચિંતનમાં મગ્ન રાખવારુપી યોગની સાથે પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણોનો મનથી સંગ છોડવાનું જણાવેલ છે. પ્રારબ્ધ અનુસાર પ્રાપ્ય કર્તવ્ય કર્મને સતત કરતાં રહેવાથી તેના સારા કે નરસા ફળ તો ઉત્પન્ન થવાના જ છે. કર્મ કરતી વખતે દૃષ્ટિ માત્ર ને માત્ર કર્મમાં રાખવાથી કર્મ સારામાં સારું થશે. કર્મ થાય એટલે ઈચ્છો કે ન ઈચ્છો કશુંક પરીણામ તો આવે આવે ને આવે. અહીં લડાઈ થશે તો કોઈક જીતશે, કોઈક હારશે, કોઈક જીવશે, કોઈક મરશે તેમ જાત જાતના પરીણામો આવશે.

પોસ્ટ લખીએ એટલે કાઈક પરીણામ તો આવે.. કોઈક વાંચશે, કોઈક નહીં વાચે, કોઈક પ્રતિભાવ આપશે, કોઈક પ્રતિભાવ નહીં આપે, કોઈક રી-બ્લોગીંગ કરશે, કોઈક રી-બ્લોગીંગ નહીં કરે, કેટલાકને પ્રેરણા મળશે, કેટલાકને કંટાળો આવશે. શું પરીણામ આવે તે કશું કહી ન શકાય.

હવે કોઈ પણ કાર્ય કરતી વખતે જો ફળની ઈચ્છા હોય તો ત્રણ બાબત બને.

૧. ધાર્યું ફળ મળે.

ધાર્યું ફળ મળે તો હર્ષ થાય અને ફરી ફરીને તે કાર્ય કરવાની ઈચ્છા થાય પરીણામે તે કાર્યમાં આસક્તિ થાય.

૨. થોડુંક ધારેલું અને થોડુંક વિપરિત ફલ મળે.

મીશ્રીત ફળ મળે તો થોડો હર્ષ અને થોડો શોક થાય. તે કાર્ય કરવાની ફરી ઈચ્છા થાય પણ માત્ર હર્ષ થાય તેવા ભાગની અને શોક થાય તેવા ભાગથી દૂર રહેવાની ઈચ્છા થાય.

૩. સર્વથા વિપરિત ફલ મળે.

વિપરિત ફળ મળે તો શોક થાય. નીરાશા થાય, ડીપ્રેશન આવે, કર્મ છોડી દેવાની ઈચ્છા થાય. કેટલાયે વિદ્યાર્થીઓ નાપાસ થાય તો ભણવાનું છોડી દે છે અથવા તો વધું પડતા નીરાશ થાય તો આપઘાત કરી લેતાં હોય છે.

ફળની ઈચ્છા વગર કાર્ય કર્યું હોય તો પુરે પુરુ મન કાર્યમાં હોવાથી પરીણામ મહદ અંશે સારુ જ આવે છે.

અહીં ફળ કોઈ પણ પ્રકારનું આવે – સારુ, મીશ્ર કે વિપરિત પણ ફળ પ્રત્યે સમતા રાખીને જે કાઈ મળ્યું તે પ્રસાદ બુદ્ધિથી સ્વીકારનાર એક પ્રકારનો યોગી છે.

આવી વ્યક્તિ હંમેશા પોતાના ચિત્તને પરમાત્મામાં પરોવી રાખીને કર્તવ્ય કર્મ કરતો રહે છે અને જે કાઈ ફળ પ્રાપ્ત થાય તેમાં સમતા રાખીને સમત્વયોગી બની જાય છે.

જે નીરંતર પરમાત્મા સાથે અનુસંધાન કરતાં કરતાં કાર્ય કરતો હોય તે સમુહની વચ્ચે હોય તો યે એકાંત અનુભવતો હોય છે. વાસ્તવમાં તે સમુહ સાથે કે ક્રિયા સાથે નહીં પણ અંદરથી પરમાત્માં સાથે યુક્ત હોય છે. તેથી કાર્ય કરતી વખતે કે જે કાઈ ફળ ઉત્પન્ન થાય તે વખતે તે તો હંમેશા સમબુદ્ધિથી પરમાત્મામાં જ સ્થિત હોય છે. આવી વ્યક્તિનો મગજમાંથી ઝરતાં સ્ત્રાવ પર કાબુ હોય છે તેથી તેના મગજમાંથી વારે વારે જાત જાતના સ્ત્રાવો ઝરતાં નથી. આવી વ્યક્તિને સફળતા છકાવી દેતી નથી કે નિષ્ફળતાને લીધે તે શોક સમુદ્રમાં ડુબી જતી નથી.


કર્માધિકારી
ફળે ન અધિકાર
કર્મ ન છોડ

કર્મ કરી લે, કર નહીં ફલની ચિન્તા તું,
કર્મ છોડજે ના કદી, શિક્ષા આપું હું.

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ॥

भावार्थ : तेरा कर्म करने में ही अधिकार है, उसके फलों में कभी नहीं। इसलिए तू कर्मों के फल हेतु मत हो तथा तेरी कर्म न करने में भी आसक्ति न हो ॥47॥

શ્રીમદ ભગવદ ગીતાનો આ બહું પ્રચલિત શ્લોક છે. મોટા ભાગના મનુષ્યો ફળની આકાંક્ષા વગર કર્મ કરી શકતાં નથી. અર્જુન પણ પુરે પુરો અવઢવમાં છે અને મનમાં ગડમથલ અનુભવી રહ્યો છે કે એક બાજુ સ્વજનો છે. તેમણે અન્યાય કર્યા છે તેની કટુતા છે, આચાર્ય અને વડીલો છે, પરીણામ શું આવશે તે ય ખબર નથી. આવી વિપરિત પરિસ્થિતિમાં લડવું કઈ રીતે?

શ્રી કૃષ્ણ કહે છે કે મનુષ્યનો કર્મ કરવામાં અધિકાર છે. એટલે કે કોઈ કાર્ય કરવું / ન કરવું કે અન્ય રીતે કરવું તે બાબતે મનુષ્ય સ્વતંત્ર છે પણ કર્મના અંતે શું ફળ ઉત્પન્ન થશે તે કશું નિશ્ચિત હોતું નથી. સવારે વાહન લઈને નીકળ્યાં હો તો વાહન લઈને નીકળવામાં સ્વતંત્રતા છે. જે કાર્ય ઈછ્યું હોય તે પુર્ણ થાય જ કે કેમ તેને વિશે કશું કહી શકાય નહીં. બાળકો આનંદ સભર હોય છે કારણ કે તેઓ સતત કઈ ને કઈ કર્યા કરતા હોય છે. બાળકોના કાર્યના શું પરીણામ આવશે તેની ચિંતામાં વડીલો દુબળા થતાં હોય છે કારણ કે તેમની નજર ફળ ઉપર હોય છે જ્યારે બાળક તો માત્ર કર્મ કરવાનો આનંદ જ લેતું હોય છે. સહ્જ કર્મ કરવું તે પોતે જ એક આનંદદાયક સ્થિતિ છે. કોઈ ને ગાવાનો શોખ હોય તો તે નિજાનંદમાં ગાય તો તે ગાવાની ક્રીયા જ તેને માટે આનંદરુપ ઘટના હોય છે. કોઈ સાંભળશે કે તાળી પાડશે કે બંધ કરો બંધ કરો કહેશે કે તેવી ચિંતા કરે તો ગાવાનો આનંદ કેવી રીતે લઈ શકે?

ઘણાં બ્લોગરો એવા છે કે જે નિજાનંદ માટે જ બ્લોગ લખતાં હોય છે. કોઈ આવે તો યે ભલે ન આવે તો યે ભલે. તેમને તો બસ લખવું છે માટે લખે છે. આવા લોકોને જે કાર્ય કરવાનો આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે તે ફળની આશા રાખનારા બ્લોગરો કે જેઓ : –

કેટલાં પ્રતિભાવ આવ્યાં?
કેટલી Like પર ક્લિક થઈ?
કોણે વખાણ્યાં?
કોણે વખોડ્યાં?
કુલ કેટલાં વાચકો આવ્યાં?
વાચકો વધે છે કે ઘટે છે?

આવી આવી ફળની ઉપર નજર રાખીને બ્લોગ લખનારા ક્યારેય મૌલિક ન લખી શકે પણ હંમેશા બીજાને શું ગમશે કે બીજા શું ઈચ્છે છે તે પ્રમાણે જ લખે છે. જેને લીધે તેમને બ્લોગ-લેખનનો સંપુર્ણ આનંદ મળતો નથી.

કોઈ પણ કાર્ય હોય જો તે પુરે પુરી તન્મયતાથી અને રસપૂર્વક કરવામાં આવે તો કાર્ય કરવાનો આનંદ તેના ફળના આનંદ કરતાં અનેક ગણો વધારે હોય છે. ઉત્તમ સંગીતકારો સંગીતની તર્જમાં ડુબી જતા, તન્મય થઈ જતાં. મહાન વૈજ્ઞાનિકો ખાવાપીવાનું અને શું પહેર્યું છે તે ય ભુલી જઈને શોધ ખોળોમાં મગ્ન રહેતાં. કેટલાયે ઋષિઓ અધ્યાત્માનંદમાં લીન થઈને ઘર સંસાર ભુલી જતાં. તે રીતે અહીં શ્રી કૃષ્ણ કહે છે કે તું તન્મય થઈને લડ. લડવાનો જે આનંદ તને આવશે તે તેના પરીણામ કરતાં અનેક ગણો વધારે હશે. વળી ફળ ઉપર તારો કાબુ કે અધિકાર પણ નથી.

ટુંકમાં લોકોનું જે કર્તવ્ય કર્મ હોય તે પુરે પુરી તન્મયતાથી અને આનંદથી કરે તો ફળ તો નિશ્ચિત પ્રાપ્ત થાય જ પણ સાથે સાથે કાર્ય કરવાનો યે અનેરો આનંદ આવે.


અમારા પાછળના પ્લોટમાં કે જેને અમે “દાદાની વાડી” કહીએ છીએ તેમાં ઉગેલ આ ફળ લીંબુ કરતા ખાસ્સુ મોટું હોય છે. વળી લીંબુ કરતાં અનેક ગણું ખાટું હોય છે. તેનું સરબત કરીને અથવા તો તેનું ચૂર્ણ બનાવીને ઉપયોગ કરવો જોઈએ. તે સરસ પાચક ચૂર્ણ બનાવવામાં ઉપયોગી છે. વળી પથરી દૂર કરવામાં પણ તેનો ઔષધ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. કોઈ કહી શકશે કે આ ફળનું નામ શું છે?