ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Tag Archives: પ્રકૃતિ

જ્ઞાની અજ્ઞાની
પ્રકૃતિ વશ ચેષ્ટા
નિગ્રહ વૃથા

પોતાની પ્રકૃતિ મુજબ જ્ઞાની કર્મ કરે,
પ્રકૃતિ મુજબ કરે બધાં, નિગ્રહ કેમ કરે?

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥

भावार्थ : सभी प्राणी प्रकृति को प्राप्त होते हैं अर्थात अपने स्वभाव के परवश हुए कर्म करते हैं। ज्ञानवान्‌ भी अपनी प्रकृति के अनुसार चेष्टा करता है। फिर इसमें किसी का हठ क्या करेगा ॥33॥

સત્વ,રજ અને તમ આ ત્રણે ગુણો ની ઓછા, વધતાં અંશોના મીશ્રણથી બનેલી સર્વ ભૂતોની જેવી પ્રકૃતિ હોય તે પ્રમાણે તેઓ વર્તતા હોય છે. વૃક્ષોના બીજ, થડ, પર્ણ, ફળ અને તેના ગુણો જેવું વૃક્ષ હોય તેવા હોય છે. પ્રાણીઓ પણ જે પ્રમાણેની પ્રકૃતિ હોય તે પ્રમાણે વર્તતા હોય છે. મનુષ્યોમાં યે જેવા જનીનમાં જેવા રંગસૂત્રો હોય તે પ્રમાણે તેમનું સ્વાભાવિક વર્તન થતું હોય છે. સ્ત્રી અને પુરુષ પણ પ્રકૃતિ પ્રમાણે થોડાં અલગ રીતે ઘડાયા હોઈને તેમની સ્વાભાવિક ચેષ્ટા, હાવ ભાવ, સ્વર, ક્રીયા સઘળું અલગ પડતું હોય છે.

જ્ઞાની જાણે છે કે સર્વ ભૂતોને સત્તા સ્ફુર્તિ આપનાર ચૈતન્ય તો સર્વને સમાન રીતે પોતાનો સદભાવ પુરો પાડે છે. આ ચૈતન્યના સામર્થ્યથી સહુના કાર્યો પોતાની પ્રકૃતિ મુજબ થાય છે. સૂર્યપ્રકાશ, હવા, પાણી અને જમીન સર્વને સરખી પુરી પાડવામાં આવશે તો યે જેવું બીજ હશે તે પ્રમાણે તે આ ઘટકોને ગ્રહણ કરીને પોતાની પ્રકૃતિ મુજબ પોતાનો વિકાસ કરશે.

સાથે ઉછરેલાં સંતાનોનો ઉછેર એક સરખો કરવામાં આવે તો યે બંનેનો વિકાસ તેમના જનીનમાં રહેલા રંગસૂત્રો અને પોતે કરેલા ચૈતન્યાર્થ પ્રમાણે થશે.

અવસ્થાને અનુરુપ કાર્યમાં રસ,રુચી હોય. બાળકમાં ઘણી જીજ્ઞાસા હોય તેથી તેનામાં નવું નવું શીખવાની ધગશ ઘણી હોય. આવે વખતે તે વિદ્યાભ્યાસ અને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ માટે ચૈતન્યાર્થ કરે તો સહેલાઈથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે વળી ભવિષ્યમાં સારા નાગરીક બની શકે તે માટે તેનામાં નીતીના સંસ્કારો પણ આ ઉંમરે રોપવામાં આવ્યા હોય તો મોટો થઈને ઉત્તમ નાગરીક બની શકે.

થોડા મોટા થાય અને અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથીના વિકાસની સાથે સાથે પુખ્ત થાય તેમ તેને જીવન સાથીની જરુર વર્તાવા લાગે અને યુવાવસ્થામાં તે યોગ્ય જીવન સાથી મેળવવા ચૈતન્યાર્થ કરે. યોગ્ય જીવનસાથી મેળવીને પોતાની જેવા અન્ય જીવો આ સૃષ્ટિ પર મુકીને જવાની યે તેને ઈચ્છા રહ્યાં કરે તેથી સંતાનો યે પ્રાપ્ત કરે.

સંતાનો જ્યાં સુધી પગ ભર ન થાય ત્યાં સુધી તેની દેખ રેખ રાખવાની અને પોતાનો જીવન નિર્વાહ ચલાવવા માટે ય અર્થની આવશ્યકતા હોવાથી અર્થપ્રાપ્તિ માટે ય ચૈતન્યાર્થ કરે.

જીવનના અંતિમ તબક્કે જ્યારે જીવનનો સંપૂર્ણ આનંદ મેળવી લીધો હોય, કુટુંબ અને સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારીઓ અદા કરી લીધી હોય અને ધીરે ધીરે શરીરના કોષો યે ઘસાવા લાગ્યાં હોય તે વખતે તે બહારની દુનિયામાં ખાસ ઉપયોગી ન થઈ શકે ત્યારે કુટુંબમાં, સમાજમાં અને દેશમાં જ્યાં ત્યાં પોતાના લડખડાતા કદમે કાર્ય કરવાના ધખારા રાખવાને બદલે ઘરે કે એકાંત અને શાંત સ્થળે ઈશ્વર ચિંતન કરે, ધ્યાન ભજન કરે, પોતાના સ્વરુપને જાણવાનો ચૈતન્યાર્થ કરે અને શાંતીથી જીવન યાપન કરે તો આખું જીવન સરસ રીતે પ્રકૃતીની સાથે સાથે તાલ મેલ મેળવતાં જીવાય અને છેવટે અંત સમયે સ્વસ્થ ચિત્તે હસતાં મુખે એક ધન્ય જીવન જીવ્યાનો સંતોષ લઈને ધરા ધામમાંથી વિદાય લઈ શકાય.

આ રીતે જુદી જુદી અવસ્થાઓ અને પ્રકૃતિ પ્રમાણે જ્ઞાની પોતાનું જીવન ઘડતાં હોય છે અને સાથે સાથે પોતાનું ચિત્ત ચૈતન્યમાં પરોવી રાખતાં હોય છે. અજ્ઞાની લોકોએ પણ પ્રકૃતિ મુજબ જ જીવવાનું હોય છે અને તેમ ન કરે તો યે પ્રકૃતિ તેની પાસે તે પ્રમાણે જ કાર્ય કરાવશે. જે લોકો બાળ અવસ્થામાં પ્રકૃતિની વિરુદ્ધ જઈને સંન્યાસ ગ્રહણ કરે છે તેમાંથી મોટા ભાગના સફળ નથી થતાં. સફળ થાય તો યે તે માટે પ્રકૃતિ પર વિજય મેળવવા માટે તેને આંતરિક રીતે ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડે છે.

જ્ઞાની હોય કે અજ્ઞાની સર્વ ભૂતોને પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કર્મ કરવા હિતાવહ છે પણ પ્રકૃતિ વિરુદ્ધ દુરાગ્રહ પૂર્વક નિગ્રહ કરવાથી તેના માઠાં પરીણામો આવે છે.

નોંધ: ચૈતન્યાર્થ શબ્દ અહીં પુરુષાર્થ શબ્દના સમાનાર્થી શબ્દ તરીકે પ્રયોજવામાં આવ્યો છે.

Advertisements

ગુણ બંધને
કર્મથી બંધાયેલો
મૂઢ ડૂબતો

આત્મ ભાવથી
અસંગ રહી જ્ઞાની
ન વિચલિત

પ્રકૃતિ ગુણથી મૂઢ તે ડૂબે કર્મમહીં,
તે અજ્ઞાનીને કરે જ્ઞાની ચલિત નહીં.

प्रकृतेर्गुणसम्मूढ़ाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्‌ ॥

भावार्थ : प्रकृति के गुणों से अत्यन्त मोहित हुए मनुष्य गुणों में और कर्मों में आसक्त रहते हैं, उन पूर्णतया न समझने वाले मन्दबुद्धि अज्ञानियों को पूर्णतया जानने वाला ज्ञानी विचलित न करे ॥29॥

જે આ ગુણ અને તેને પરીણામે ઉત્પન્ન થતાં કર્મ બંધનોને જાણતો નથી તે સતત ફળની અને કામનાઓની ઈચ્છાઓથી ઘેરાયેલો રહીને પોતાના સ્વરુપના અજ્ઞાનથી અજાણ તેવો અનેક પ્રકરના કર્મો કર્તા ભાવે કરતો રહે છે. તેના સારા માઠાં ફળ મળતાં શુભ ફળ મળ્યે હરખાયા કરે છે અને અશુભ ફળ પ્રાપ્ત થયે દુ:ખી થાય છે. આવા સતત ફળની ઈચ્છાઓથી બંધાયેલા તેના કર્માશયમાં જાત જાતના કર્મોનો સંગ્રહ થયાં કરે છે અને પરીણામે તે કર્મમાં રત રહીને કર્મોમાં જ ડૂબેલો રહે છે.

જે જ્ઞાની છે અને પ્રકૃતિના ગુણોને સારી રીતે જાણે છે તથા સમજે છે કે પોતે સદાયે પ્રકૃતિના આ ગુણોથી અસંગ છે તે પ્રકૃતિમાં થતાં સર્વ કર્મોને સાક્ષી ભાવે નીહાળે છે. પોતાને ફાળે આવેલ કર્તવ્ય કર્મ આનંદ પૂર્વક કરતો હોવા છતાં કર્તા ભાવ તથા ભોક્તાભાવથી રહિત સર્વદા આત્મભાવમાં સ્થિત હોય છે. આવા જ્ઞાનવાનને કર્મો કશાંયે બંધન કરતાં નથી અને તે સદાયે આત્મામાં અચલ રહે છે. પ્રકૃતિના ગુણો તેને ચલિત નથી કરી શકતાં કે નથી કર્મો તેને બંધનરુપ થતાં.

ચાલો આજે પાછી એક વાર્તા યાદ કરીએ :

એક વખત શીયાળાની ટાઢમાં વાંદરાઓ થરથરતાં હતાં. તેમણે જોયું હતું કે ગામના પાદરમાં કેટલાંક માણસો કુંડાળું વળીને લાકડાના કરગઠીયા ભેગા કરીને કશુંક લાલ લાલ ચાંપીને અગ્નિ પેટાવીને તાપતા બેઠા હતા. તેમને થયું કે આપણે ય આવી રીતે અગ્નિ પેટાવીએ. તેમણે જ્યાં ત્યાં થી લાકડાંના કરગઠીયા એકઠાં કર્યાં. પછી ચણોઠી ભેગી કરીને તે લાકડામાં મુકીને ફુંક મારીને તેને સળગાવવાની કોશીશ કરવા લાગ્યાં. એક ચકલી આ બધું જોતી હતી તેથી તેણે કહ્યું કે આ રીતે તાપણું ન થાય તેને માટે તો અગ્નિ જોઈએ આ તો ચણોઠી છે. વાંદરાને ચકલીની વાત સાંભળીને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો અને ખીજાઈને કહેવા લાગ્યો કે તને શું મારા કરતાં વધારે ખબર પડે છે? તેમ કહીને તેની ડોક મરડી નાખી.

સાર: મૂર્ખ અને અજ્ઞાની લોકોને સાચી સલાહ આપો તો યે તે સલાહ આપનારને નુકશાન પહોંચાડી શકે છે.

તેવી રીતે અહીં કહે છે કે જે લોકો આવું જ્ઞાન લેવા ઈચ્છતા નથી કે જાણવા માંગતા નથી તેમને જેમ કરવું હોય તેમ કરવા દેવું તેમને તેમની ઈચ્છા વગર શીખવવા કે સલાહ આપવા દોડી જવું નહીં.


કર્મ સઘળાં
પ્રકૃતિના ત્રિગુણે
થયાં કરતાં

આવા કર્મોમાં
મૂઢ અહંકારથી
કર્તૃત્વ ધારે

પ્રકૃતિના ગુણથી થતાં કર્મ છતાં જાણે,
મૂઢ અહંકારે ગણે કર્તા પોતાને.

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥

भावार्थ : वास्तव में सम्पूर्ण कर्म सब प्रकार से प्रकृति के गुणों द्वारा किए जाते हैं, तो भी जिसका अन्तःकरण अहंकार से मोहित हो रहा है, ऐसा अज्ञानी ‘मैं कर्ता हूँ’ ऐसा मानता है ॥27॥

હું કરું હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા
શકટનો ભાર જેમ શ્વાન તાણે

સત્વ,રજ અને તમ પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણોથી બનેલા ત્રણ શરીર કારણ, સુક્ષ્મ અને સ્થુળ દ્વારા થનારા કર્મોનો બ્રહ્મથી અભીન્ન કૂટસ્થને લેશ માત્ર સ્પર્શ નથી. અહંકારથી ચિદાભાસ જુદા જુદા અભીમાન ધારણ કરે છે. જેમ કે :

દેશનું અભીમાન કરવાથી પોતાને ભારતીય/અમેરીકન/ઓસ્ટ્રેલીયન/પાકીસ્તાની/ચીની/જાપાની વગેરે વગેરે માને.

રાજ્યનું અભીમાન કરવાથી પોતાને ગુજરાતી/મરાઠી/રાજસ્થાની,બીહારી વગેરે વગેરે માને.

દેહનું અભીમાન કરવાથી પોતાને શરીરી માને.

લિંગનું અભીમાન કરવાથી પોતાને સ્ત્રી કે પુરુષ માને.

સંબધોનું અભીમાન કરવાથી પોતાને પતિ/પત્નિ/પુત્ર/પુત્રી/મિત્ર/શત્રુ/માતા/પિતા વગેરે વગેરે માને.

ધર્મનું અભીમાન કરવાથી પોતાને હિંદુ/મુસ્લિમ/શીખ/ઈસાઈ/પારસી/જૈન/બુદ્ધ વગેરે વગેરે માને.

સંપ્રદાયનું અભીમાન કરવાથી પોતાને સ્વામીનારાયણ/વૈષ્ણવ વગેરે વગેરે માને.

જાતીનું અભીમાન કરવાથી પોતાને બ્રાહ્મણ/ક્ષત્રિય/વૈશ્ય/શૂદ્ર/શીયા/સુન્ની/વ્હોરા/મેમણ/ઘાંચી વગેરે વગેરે માને.

ધનનું અભીમાન કરવાથી પોતાને ધનિક/મધ્યમ/ગરીબ વગેરે વગેરે માને.

કાર્યનું અભીમાન કરવાથી પોતાને ઈજનેર/ડોક્ટર/વૈજ્ઞાનિક/મજુર/શેઠ/ઉધ્યોગપતિ/ટેકનોક્રેટ વગેરે વગેરે માનશે.

કેટલાંક લોકો વળી મારા જીન્સમાં આવા આવા માર્કર છે તેનું યે અભીમાન ધરાવતાં હોય છે.

જાત જાતના અભીમાન કરવાથી જાત જાતના અભીમાનનો પોતાના સ્વરુપ પર ચિદાભાસ આરોપ કરે છે. જેવો પોતાને માને છે તે બાબતના વખાણ થશે તો ફુલાશે અને નિંદા થશે તો પોતાના પક્ષનો બચાવ કરશે અથવા તો દુ:ખી થશે.

જેટલા યે કાર્યો થાય છે તે સઘળાં પ્રકૃતિમાં થાય છે, પ્રકૃતિ દ્વારા થાય છે અને પ્રકૃતિ માટે થાય છે. કૂટસ્થ આત્મામાં વાસ્તવમાં કશુંયે કર્તૃત્વ નથી.

એટલે તો નરસૈંયો લલકારે છે કે :
હું કરુ હું કરુ એ જ અજ્ઞાનતા

પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા સઘળાં કાર્યો થતાં હોવા છતાં જે આ કાર્યોમાં હું પણું કરે છે તે મૂઢ છે અને જેવી રીતે ગાડા નીચે ચાલતું કુતરું જાણે ગાડાનો ભાર ઉપાડતું હોય તેવું માને તેવી મુર્ખતા આચરે છે.

જે જાણે છે કે આ સઘળાં કાર્યો પ્રકૃતિના ગુણોથી થાય છે તે સારામાં સારી રીતે કાર્ય કરતો હોવા છતાં લેશ માત્ર કર્તૃત્વ ધારણ કરતો નથી અને કર્મ કે તેના ફળમાં આસક્ત થયાં વગર નિષ્ઠાપૂર્વક નિષ્કામતાથી પોતાનું કર્તવ્ય આનંદપૂર્વક બજાવે છે.


માયા ઉપાધિ
પ્રભુની, તેથી યજ્ઞે
બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠા

કર્મ થાય પ્રકૃતિ થકી, પ્રકૃતિ પ્રભુથી થાય,
તેથી યજ્ઞે બ્રહ્મની, સદા પ્રતિષ્ઠા થાય.

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्‌ ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्‌ ॥

भावार्थ : कर्मसमुदाय को तू वेद से उत्पन्न और वेद को अविनाशी परमात्मा से उत्पन्न हुआ जान। इससे सिद्ध होता है कि सर्वव्यापी परम अक्षर परमात्मा सदा ही यज्ञ में प्रतिष्ठित है ॥15॥

અવિદ્યા ઉપહિત ચૈતન્યને જીવ કહે છે. માયા ઉપહિત ચૈતન્યને પ્રભુ કહે છે. બ્રહ્મને આશરે રહેલી પ્રકૃતિ તથા બ્રહ્મ અનાદિ એટલે કે હંમેશા રહેવા વાળા સનાતન છે. જીવોના અદૃષ્ટ અને અપૂર્વ કર્મો જ્યારે ભોગની ભાવના વાળા થાય ત્યારે પ્રકૃતિમાં પડતું ચૈતન્ય સંકલ્પ માત્રથી પ્રકૃતિને ક્ષોભિત કરે છે. જેનું પ્રથમ પરીણામ મહત તત્વ અથવા તો સમષ્ટિ બુદ્ધિ બને છે. તેમાંથી સાત્વિક, રાજસીક અને તામસી અહંકાર બને છે. સાત્વિક અહંકારમાંથી અંત:કરણ અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો, રાજસીક અહંકારમાંથી પ્રાણ અને કર્મેન્દ્રિયો તથા તામસી અહંકારમાંથી પાંચ મહાભૂતોની તન્માત્રાઓ અને સ્થુળ શરીર બને છે. જેટલાયે કર્મો થાય છે તે આ સત્વ, રજસ અને તમસ આ ત્રણ ગુણોનું એક બીજામાં પરીણામ પામવા સીવાય કશું નથી હોતું.

યજ્ઞ એટલે આ ત્રણ ગુણોને યોગ્ય માત્રામાં પ્રયોજવા અને ઈચ્છિત પરીણામ પ્રાપ્ત કરવું. જેવી રીતે આધુનિક સોફ્ટવેરના મુળમાં જોશો તો Byte no સમુહ હશે. Byte એટલે 0 અથવા ૧. એટલે કે હોવું કે ન હોવું. તેવી રીતે જે કાઈ યજ્ઞો છે તે ત્રણ ગુણોને યોગ્ય રીતે પ્રવૃત કરવા માટેના કર્મો છે. આ કર્મો હંમેશા પ્રકૃતિમાં થાય છે. પ્રકૃતિ પોતે જડ છે તેથી તેની મેળે મેળે તે ઈચ્છિત રીતે યજ્ઞ નથી કરતી પણ તેને યોગ્ય રીતે પ્રયોજવા માટે ચૈતન્યની આવશ્યકતા રહે છે. Byte મેળે મેળે સોફ્ટવેર નથી બનાવી શકતાં પણ યોગ્ય કમાન્ડ દ્વારા પ્રોગ્રામર કે સોફ્ટવેર એંજીનીયર દ્વારા પ્રોગ્રામીંગ કરવાથી સોફ્ટવેર બને છે અને ઈચ્છિત પરીણામ પ્રાપ્ત થાય છે. તેવી રીતે યોગ્ય રીતે કરાતા કર્મો એટલે કે યજ્ઞો મેળે મેળે જડ પ્રકૃતિથી નહીં પણ તેના અભીમાની ચૈતન્યથી થતાં હોઈને સર્વ યજ્ઞોમાં ચૈતન્ય રુપી બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠિત હોય છે.


પુષ્પ તણી પાંદડીએ બેસી કરતું કોણ ચિરંતન હાસ?
પૃથ્વી ઉરથી ઊઠે કોનો સુરભિત પુલકિત મુખરિત શ્વાસ?

કોણ બદલતું સંધ્યાકાશે પલપલ નવલાં સુંદર ચીર?
કોણ ઊછળતી મોકલતું નિજ કુમળી ઊર્મિ સરવરતી?

અહો! ગૂંથતું કોણ પૃથ્વીને સેંથે ઝાકળ મોતીમાળ?
તરુએ તરુએ ફરતી કોની આશા કેરી સાખ રસાળ?

કોનાં કંકણ બાજે એકલ સરિતા કેરે સૂને ઘાટ?
પર્વતને શિખરે સ્થિર બેસી કોણ સનાતન જોતું વાટ?

ઓ સારસની જોડ વિશે ઊડે છે કોની ઝંખનઝાળ?
અહો ફલંગે કોણ અધીરું વાદળ વાદળ માંડી ફાળ?

અંતરની એરણ પર કોની પડે હથોડી ચેતન રૂપ?
કાળતણી ધરતીમાં ખોદી કોણ રહ્યું જીવનના કૂપ?


સૌજન્ય: મીતીક્ષા.કોમ


ચોમાસાની ઋતુ દરમ્યાન નદી-તળાવો છલકાઈ ગયા છે. મંદ મંદ પવન વાય રહ્યો છે.નદી કીનારે બેસીને એ પવનની લહેરખી માણતી માણતી એક તરુણી સુંદર પ્રકૃતિ ગીત ગાઈ રહી હોય તેવા ભાવ રજુ કરતુ આ મનોહર પ્રકૃતિ ગીત માણીએ.


ધીમે ધીમે ધીમે ધીમે આવજે પવન,
ચુંદડી અમારી ઉડી ઉડી જાય,
ધીમે ધીમે ધીમે ધીમે આવજે પવન.

કેસરીયા રંગની ચુંદડી અમારી,
જાણે સંધ્યાની ઉઘડતી બારી,
મંદ મંદ મધુર ગીત ગાવજે પવન,
ચુંદડી અમારી ઉડી ઉડી જાય,
ધીમે ધીમે ધીમે ધીમે આવજે પવન.

ઝુમે છે ફુલડાં ને ઝુમે છે ડાળીઓ,
ફરફરતા પાંદડા પાડે છે તાળીઓ,
મલકંતી માલતી રીઝાવજે પવન,
ચુંદડી અમારી ઉડી ઉડી જાય,
ધીમે ધીમે ધીમે ધીમે આવજે પવન.

તારો મધુર સૂર ડુંગરાની હારે,
મસ્ત બની ઘૂમતો નદીઓના આરે,
કોયલનો કંઠ તું સુણાવજે પવન,
ચુંદડી અમારી ઉડી ઉડી જાય,
ધીમે ધીમે ધીમે ધીમે આવજે પવન.

રંગ નહીં, અંગ નહી, તું તો દેખાય નહીં,
તારા તે ગીતથી હૈયું ધરાય નહીં,
ફુલોની સુગંધ બીખલાવજે પવન,
ચુંદડી અમારી ઉડી ઉડી જાય,
ધીમે ધીમે ધીમે ધીમે આવજે પવન.