ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Tag Archives: દુ:ખ

દુ:ખે ન શોક
સુખની ન કામના
તે બુદ્ધિ સ્થીર

રાગ રહિત
ક્રોધ ભય વિમુક્ત
તે સ્થિતપ્રજ્ઞ

દુ:ખ પડે તો શોકના, સુખની ના તૃષ્ણા,
રાગ ક્રોધ ભય છે ગયાં, તે મુનિ સ્થિત મનના.

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

भावार्थ : दुःखों की प्राप्ति होने पर जिसके मन में उद्वेग नहीं होता, सुखों की प्राप्ति में सर्वथा निःस्पृह है तथा जिसके राग, भय और क्रोध नष्ट हो गए हैं, ऐसा मुनि स्थिरबुद्धि कहा जाता है ॥56॥

જે બાબત પ્રચલિત હોય. સંસારમાં જે પ્રમાણે લોકો વર્તતા હોય તેવું કોઈને કહેવાની જરુર ન પડે કે તેને કોઈ વિશેષ રીતે સમજવાની કે સમજાવવાની જરુર ન પડે. મુઢ અને ચંચળ લોકો તો સંસારમાં સર્વત્ર જોવા મળે છે તેથી તેમને વિશે સમજાવવાની જરુર ન પડે પણ જે લોકો વિશિષ્ટ હોય કશુંક મહત્વનું પોતાના જીવનમાં સિદ્ધ કરી ચૂક્યાં હોય તેઓ કેવા હોય અને શું કરવાથી તેમણે આવી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી તે અભ્યાસનો વિષય બને. સર્વનો સામાન્ય અનુભવ છે કે દુ:ખ આવે એટલે શોક થાય અને સુખની ઈચ્છાઓ જીવોને હોય જ છે. આ ઉપરાંત જેમાં જેમાં સુખ મળે તેમાં રાગ થાય છે તે વાત પણ સર્વ વિદિત છે. વળી જે કોઈ સુખની આડે આવે તેની ઉપર ક્રોધ થાય છે. આ ઉપરાંત દુ:ખ આવી ન પડે અને સુખ છીનવાઈ ન જાય તેનો ભય રહ્યાં કરતો હોય છે. આ સ્વાભાવિક લક્ષણો જે સ્થિત પ્રજ્ઞ નથી તેનામાં હોય છે.

જે સ્થિત પ્રજ્ઞ છે તેનાયે જીવનમાં અનુકુળતા અને પ્રતિકુળતા તો આવતી જ હોય છે. અનુકુળતાથી સુખ થાય અને પ્રતિકુળતાથી દુ:ખ થાય તે તો સર્વ વિદિત છે. જે સ્થિત પ્રજ્ઞ છે તેમની અને બીજા સંસારી લોકોની આવા સમયે પ્રતિક્રિયામાં ફેર હોય છે. સામાન્ય જન દુ:ખ આવે તો શોક ગ્રસ્ત થાય છે અને સુખ આવે તો છકી જાય છે અથવા તો વધુ ને વધુ સુખી થવા માટે ફાંફા માર્યા કરે છે. જ્યારે સ્થિત પ્રજ્ઞ સમજે છે કે સુખ દુ:ખ આવવા જવા વાળા છે. પ્રકૃતિમાં દ્વંદ્વ તો રહેવાના જ છે. તડકો છાંયો, સુખ દુ:ખ, જન્મ મૃત્યું, અનુકુળતા પ્રતિકુળતા આ બધું પ્રકૃતિમાં નીરંતર પરિવર્તન થતાં હોવાને લીધે બનવાનું છે. જેઓ આત્માંમાં સ્થીર છે અને જેનું પરમ તત્વ સાથે સતત અનુસંધાન રહે છે તેવા જ્ઞાની અને યોગીઓ આવા બાહ્ય પરિવર્તનના સમયે દુ:ખ આવે તો શોક ગ્રસ્ત નથી થતાં કે સુખની તૃષ્ણા રાખીને નથી ફરતાં. તેઓ હંમેશા પોતાનું કર્તવ્ય કર્મ કર્યાં કરે છે. વળી દુ:ખ પ્રત્યે ય તેમને દ્વેષ નથી હોતો તેથી દુ:ખ માટેના નિમિત્ત કારણો પર તેમને ક્રોધ નથી આવતો. આનંદ તો તેમને આત્મામાંથી જ મળતો હોય છે તેથી બાહ્ય સુખની કશી અભીલાષા નથી હોતી. અનંત, વિભુ અને જન્મ મરણ રહિત આત્મામાં સ્થિતિ હોવાને લીધે તેમને કશાનો ભય નથી લાગતો.

જે લોકો આ રીતે સુખેચ્છા રહિત અને દુ:ખ પડ્યે શોક ગ્રસ્ત નથી થતાં અને જેમણે રાગ, ક્રોધ અને ભય ઉપર કાબુ મેળવી લીધો છે તેઓની બુદ્ધિ સ્થીર થઈ છે તેમ સમજવું. બુદ્ધિશાળી લોકોએ પોતાના ગુણ મેળે જ મુકવા કે પોતાની બુદ્ધિ કેટલી સ્થીર છે.

Advertisements

સમાન લાભ-
હાનિ, સુખદુ:ખ હો
જીત કે હાર

લાભહાનિ સુખદુ:ખ હો, જીત મળે કે હાર,
સરખાં તેને માન ને લડવા થા તૈયાર.

યુદ્ધ કર્તવ્ય
અનિષ્ટ સામે લડ
પાપ ન તેમાં

કર્તવ્ય ગણી યુદ્ધ આ ખરે લડી લે તું,
પાપ તને ના લાગશે, સત્ય કહું છું હું.


માને જે જોતા
નિંદે તુચ્છકારે તો
સશક્ત દુ:ખી


માન તને જે આપતા તુચ્છ જ ગણશે તે,
નિંદા કરશે શક્તિની, દુ:ખ ખરેખર એ.




સમતા બક્ષો
સુખદુ:ખે ના ડગુ
પ્રાર્થુ તુજને



દીલાસા થી હવે દુઃખ દીલ ને પારાવાર લાગે છે,
હ્રદય પર હાથ રાખો મા, હ્રદય પર ભાર લાગે છે.

મને સંસાર સારો શુન્ય ભાસે છે તમારા સમ,
નવાઈ છે તમોને શુન્ય મા સંસાર લાગે છે.

તમારે કાર્ય કઈ કરવુ નથી,કરવા નથી દેવુ,
દખલગીરી તમારી મીત્રો અત્યાચાર લાગે છે.

ભયંકર મા ભયંકર રોગ લાગે પ્રેમ તો સૌને,
મને અકસીર મા અકસીર એ ઉપચાર લાગે છે..

નવાઈ છે દુઃખી મા પણ દુઃખી છુ તોય પણ ‘ઘાયલ’
મને મળનાર ને મારો સુખી સંસાર લાગે છે.