ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Tag Archives: જ્ઞાન

જ્ઞાનાવૃતક
અતૃપ્ત કામ અગ્નિ
જ્ઞાનીનો રિપુ

અતૃપ્ત અગ્નિ કામનો જ્ઞાનીનો રિપુ છે,
ઢાંકી દે છે જ્ઞાનને અગ્નિ સાચે તે.

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥

भावार्थ : और हे अर्जुन! इस अग्नि के समान कभी न पूर्ण होने वाले काम रूप ज्ञानियों के नित्य वैरी द्वारा मनुष्य का ज्ञान ढँका हुआ है ॥39॥

શાસ્ત્રની મદદથી જેણે તત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે તેવો શાસ્ત્રનો જાણનાર જ્ઞાની કહેવાય છે. આવો જ્ઞાની જાણતો હોય છે કે કર્મો સઘળાં પ્રકૃતિમાં થાય છે અને પોતાનું સ્વરુપ ચૈતન્યરુપ છે જેમાં કોઈ કર્મો થતાં નથી. જ્યાં સુધી માત્ર શાસ્ત્રનું જ્ઞાન છે પણ સમાધી દ્વારા પોતાના સ્વરુપનો સાક્ષાત્કાર કર્યો નથી ત્યાં સુધી શાસ્ત્રજ્ઞાની હોય કે અજ્ઞાની હોય બંનેની અંદર કામનાઓ તો રહેલી જ હોય છે. શાસ્ત્રજ્ઞાની સમજે છે કે આ કામનાઓ તેને શ્રેયની પ્રાપ્તિમાં બાધક છે જ્યારે અજ્ઞાનીને માટે તો કામનાપૂર્તી એટલે કે વિષયાનંદ જ સાધ્ય હોય છે. જાણતો હોવા છતાં કે કામનાઓ બંધનકારક છે છતાં જો શાસ્ત્રજ્ઞાની સાવધાન ન રહે તો આ કામનાઓ તેને વિષયોમાં ખેંચી જાય છે. પરીણામે તેનું શ્રેય માર્ગેથી પતન થાય છે.

કામને અગ્નિ કહેવાનું તાત્પર્ય તે છે કે જેવી રીતે અગ્નિની અંદર લાકડા અને અગ્નિ પોષક દ્રવ્યો હોમતા જઈએ તેમ તેમ અગ્નિ શાંત થવાને બદલે વધુને વધુ પ્રજ્વલિત થતો જાય છે. તેવી રીતે કામનાઓની પૂર્તિ કરવાથી આ કામાગ્નિ શાંત નથી થતો પણ ઉલટાનો વધુ ને વધુ વિષય ભોગવવાની લાલસા કરે છે.

શંકરાચાર્યજી મહારાજ કહે છે કે :

ન પ્રમાદાદ અનર્થોન્ય જ્ઞાનીન: સ્વસ્વરુપત:
તતો મોહ તતો હં ધી તતો બંધ: તતો વ્યથા.

જ્ઞાનીઓએ પોતાના સ્વ સ્વરુપનું ચિંતન, મનન અને નિદિધ્યાસન કરવામાં પ્રમાદ ન કરવો જોઈએ. જો તે પ્રમાદથી ચિંતન, મનન અને નિદિધ્યાસન કરવાનું છોડી દેશે તો તરત જ તેને વિષયોમાં મોહ થશે. પરીણામે તેનો અહંકાર જાગૃત થઈને કર્તાભાવે વિષય પ્રાપ્તિ માટે કર્મો કરશે, બુદ્ધિ ચંચળ બનશે, તેનાથી વિષયાર્થે સકામ કર્મો થશે, જેનું કર્માશય બંધાતા ફરી પાછું બંધન થશે અને બંધનને પરીણામે વ્યથા થશે.

આમ જે માત્ર શાસ્ત્રજ્ઞાની છે પણ જેણે ચિંતન, મનન અને નિદિધ્યાસનના પરીપાક રુપે સહજાવસ્થા પ્રાપ્ત કરી નથી તેવા જ્ઞાનીની અતૃપ્ત કામનાઓ તેને વિષયોમાં પ્રવૃત્ત કરાવીને શત્રુ માફક વર્તીને બંધન રુપ બને છે.


દર્પણ મેલે
આગ રાખથી, ગર્ભ
ઓરે ઢંકાય

નિષ્કામ કર્મ
ઈચ્છા તૃષ્ણા વાસના
ક્રોધે રુંધાય

દર્પણ મેલે, રાખથી આગ જેમ ઢંકાય,
ગર્ભ ઓરથી, કર્મ સહુ ત્યમ તેથી ઢંકાય.

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्‌ ॥

भावार्थ : जिस प्रकार धुएँ से अग्नि और मैल से दर्पण ढँका जाता है तथा जिस प्रकार जेर से गर्भ ढँका रहता है, वैसे ही उस काम द्वारा यह ज्ञान ढँका रहता है ॥38॥

પોત પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર સહજ કર્તવ્ય કર્મ કરતાં કરતાં વ્યક્તિ જીવનનો આનંદ અને સાથે સાથે પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રકૃતિ પ્રમાણે સહજ કર્તવ્ય કર્મ કરવામાં આડે આવનાર મુખ્ય પરીબળો ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસના તથા તેને પરીણામે ઉત્પન્ન થતો ક્રોધ છે તે આપણે જોયું.

અંત:કરણમાં પડતાં ચૈતન્યના પ્રતિબિંબને ચિદાભાસ કહે છે અને સમગ્ર શરીરને આવરી લેતા ચેતનને કૂટસ્થ કહે છે તે આપણે જોઈ ચૂક્યાં છીએ. ચિદાભાસ જ્યારે તેની વૃત્તિનો વિષય બાહ્ય પદાર્થ બનાવે છે ત્યારે બાહ્ય પદાર્થ પર રહેલ આવરણ ચૈતન્યના પ્રકાશથી દૂર થાય છે અને વસ્તુ કે પદાર્થનું યથાર્થ સ્વરુપ બુદ્ધિની પકડમાં આવી જાય છે. તેવી રીતે જ્યારે સહજ કર્મ કરતી વખતે વૃત્તિનો પ્રકાશ સંપૂર્ણ પણે પોતાના કાર્યમાં હોય ત્યારે તેના દ્વારા કરવામાં આવતું કાર્ય જ્ઞાત હોય છે અને પરીણામે જ્ઞાન સહિત કરેલ કાર્ય તે સારામાં સારી રીતે કરી શકે છે. જ્યારે અંત:કરણ ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાથી ગ્રસ્ત હોય છે ત્યારે મન મહદ અંશે તો ઈચ્છિત વસ્તુના ચિંતનમાં લાગેલું હોય છે તેથી કર્તવ્ય કર્મ પરત્વે સંપૂર્ણ ધ્યાન આપી શકાતું નથી અને પરીણામે કાર્ય સરખી રીતે શઈ શકતું નથી.

પરીક્ષાની તૈયારી કરતી વખતે બાળકનું મન વેકેશનમાં શું આનંદ કરશું તેના વિચારમાં ચાલ્યું જાય તો તેની એકાગ્રતા તુટી જશે. ઓફીસે ગયેલી વ્યક્તિના મનમાં અર્ધાંગીનીએ આપેલી સુચના પ્રમાણે સાંજે બજારમાંથી ઘર માટે લાવવાની વસ્તુઓની યાદી રમતી હશે તો ઓફીસના કાર્યમાં પુરતું ધ્યાન નહીં રહે. મંદિરમાં દર્શન કરવા ગયેલ ભક્ત બીજી ભક્તાણી કેવી સાડી પહેરીને દર્શને આવી છે તે જોવામાં રહેશે તો ઈષ્ટનું ચિંતન કરી શકવાની યોગ્યતા ગુમાવી બેસશે.

જેવી રીતે અરીસા પર મેલ જામી જાય તો પ્રતિબિંબ ચોક્ખું હોવા છતાં મેલું દેખાય છે તેમ ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાને લીધે અંત:કરણ સંપૂર્ણ યોગ્યતાથી પોતાનું કાર્ય કરી શકતું નથી.

જે લોકો ચૂલો સળગાવતા હશે તેમને ખબર હશે કે ચૂલામાં લાકડા થોડી વાર સળગે પછી તેની ઉપર રાખ થઈ જાય. અંદર લાકડા બળતા હોય. આ રાખને ફુંક મારીને કે પુંઠાના પંખાથી હવા નાખીને ઉડાડી મુકીએ એટલે લાકડાં પાછા બરાબર સળગવા લાગે. તેવી રીતે અંત:કરણમાં ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાની રાખ જામી જાય છે તેને ફરી પાછી સ્વરુપના ચિંતન રુપી ફુંકથી ઉડાદી દઈએ એટલે પાછું કર્તવ્ય કર્મોમાં આનંદપૂર્વક પ્રવૃત્ત થઈ શકાય.

જેવી રીતે ઓરથી ઢંકાયેલ ગર્ભ જ્યાં સુધી ઓર દૂર ન કરીએ ત્યાં સુધી બાળક બાબો છે કે બેબી તે ખબર ન પડે તેમ ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાથી ઢંકાયેલ અંત:કરણમાં પોતાનું વાસ્તવિક કર્તવ્ય કર્મ શું છે તેનો ખ્યાલ નથી આવતો અને જ્યારે તેને દૂર કરી નાખવામાં આવે ત્યારે ફરી પાછા કર્તવ્ય કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થઈ શકાય છે.

ટુંકમાં કર્તા ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાને લીધે પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કર્તવ્ય કર્મો કરવામાં પ્રમાદી બની જાય છે તે તેને દૂર કરી દેવાથી અંત:કરણ ફરી પાછું યોગ્યતા ધારણ કરે છે અને પોતાનું કર્તવ્ય કર્મ પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કરવા માટે શક્તિમાન બને છે.


મોહકલીલ
જ્ઞાને તરીશ, ત્યારે
ભોગે વિરક્તિ

જ્ઞાનથકી તું મોહને તરી જશે જ્યારે,
બાહ્યજ્ઞાનને ભોગની વિરતિ થશે ત્યારે.

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥

भावार्थ : जिस काल में तेरी बुद्धि मोहरूपी दलदल को भलीभाँति पार कर जाएगी, उस समय तू सुने हुए और सुनने में आने वाले इस लोक और परलोक संबंधी सभी भोगों से वैराग्य को प्राप्त हो जाएगा ॥52॥

પાંચ ઈંદ્રિયોના વિષયોને ભોગ કહેવાય છે. ભોગ ભોગવવાની વાસનાને મોહ કહેવામાં આવે છે. ઘણાં લોકો મોહ અને પ્રેમને સમાનાર્થી ગણે છે. પ્રેમ તે અન્ય જીવો પ્રત્યેની આત્મિયતા , લાગણી , સ્નેહ , ભાવ , આદર , કાળજી વગેરે દ્વારા અભિવ્યક્ત થાય છે. મોહ વસ્તુ કે વ્યક્તિ કોઈ પણ પ્રત્યે હોઈ શકે. મોહથી વ્યક્તિ જે તે વસ્તુ / વિષય કે વ્યક્તિનો ગુલામ બને છે. મોહને કીચડરુપ કહ્યો છે. જોયેલા કે સાંભળેલા સર્વ વિષયો પ્રત્યે જ્યારે વૈરાગ્ય આવે ત્યારે આ મોહરુપી કળણ ને બુદ્ધિ પાર કરી ગઈ છે તેમ સમજવું.

જ્યાં સુધી વિષયોમાં પ્રિય બુદ્ધિ છે ત્યાં સુધી વિષય પ્રાપ્તિ અર્થે કાઈને કાઈ સારુ નરસુ કર્મ કર્તાભાવે થવાનું છે અને તે કર્મ થશે તેથી પાપ પુણ્ય રુપી ફળ પણ ઉત્પન્ન થશે અને તેને ભોગવવા ફરી ફરીને જન્મ અને મૃત્યું પણ રહેશે. જ્યારે બાહય વિષયો પ્રત્યે સંપૂર્ણ વિરક્તિ આવે છે ત્યાર પછી જ સાધક સાધનાને યોગ્ય બને છે. જ્યાં સુધી બાહ્ય વિષયમાં આસક્તિ હોય ત્યાં સુધી મન સાધનામાં પરોવી શકાતું નથી.

જ્યારે જ્ઞાન થાય ત્યારે સમજાય કે અનંત વિભુ અને સર્વને સત્તા આપનાર બ્રહ્મરાજ્યનો રાજા એવા અચિંત્ય આત્માને તુચ્છ અને નાશવંત ભોગો સાથે વાસ્તવિક કશો સંબધ હતો નહીં, છે નહીં અને થઈ શકે નહીં. આત્માનું જે નીરતીશય સુખ છે તેની પાસે આ અલ્પ ઈંદ્રિયભોગો નગણ્ય અને ક્ષુલ્લક છે. જે લોકોએ આ અમૃતરસ પીધો છે જેવા કે કબીરજી જેવા સંતો કહે કે :

માખણ કબીરા ખા ગયા
ઔર
છાશ પીવે સંસાર

એટલે કે બ્રહ્મજ્ઞાન રુપી અમૃતનું પાન કરીને જે નવનિત પ્રાપ્ત થયું તે તો જ્ઞાનીઓ માણે છે જ્યારે સંસારી લોકો તો સંસાર રુપી છાશ પી પી ને જ છાકટા બની જાય છે.

પાતંજલ યોગ સૂત્રોના પ્રથમ પાદ સમાધિ પાદના ૧૫ માં સૂત્રમાં પણ આ વાત કહેવામાં આવી છે :

१५. दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ।

જોયેલા કે સાંભળેલા વિષયો પરથી જ્યારે મન ઉપરામ થઇ જાય અથવા તૃષ્ણારહિત બની જાય, ત્યારે તે વિષયોને મેળવવાની ઇચ્છાનો અંત આવી જાય છે. તેવા કામના વિનાના ચિત્તની જે વશીકાર નામની અવસ્થા છે તે વૈરાગ્ય કહેવાય છે.

વિષયો બે પ્રકારના હોય છે.
૧. જાતે અનુભવેલા
૨. સાંભળેલા

જાતે અનુભવેલા વિષયોનું વારંવાર સ્મરણ થતાં તે વિષયો ફરી ફરીને ભોગવવાની ઈચ્છા થાય છે. આ ઉપરાંત કોઈ અન્ય વ્યક્તિ પાસેથી સાંભળીને પણ જે તે વિષયો ભોગવવાની ઈચ્છા થાય છે. જેમ કે કોઈ કહે કે ’હાલ્યને ભવનાથના મેળે જઈએ ન્યાં બહુ મજા આવશે.’ તો આ સાંભળવાથી મનમાં એક ઈચ્છા થઈ અને પરીણામે ભવનાથના મેળે જવાનું થાય. તેવી રીતે કોઈ કહે કે ’ફલાણી ફીલમ તો બહુ હારી છે.’ તો તે ફીલમ જોવા જવાની ઈચ્છા થાય. કોઈ વખત પુરણ પોળી ખાધી હોય તો તેની યાદ આવે એટલે થાય કે આજ તો પુરણપોળી ખાઈએ બહુ મજા આવશે.

આ રીતે જાતે અનુભવેલાં કે ક્યાંકથી સાંભળેલા બંન્ને પ્રકારના વિષયોથી મન જ્યારે ઉપરામ થઈ જાય ત્યારે બુદ્ધિ મોહરુપી કળણને પાર કરી ગઈ છે તેમ સમજવું. આવી અવસ્થા વૈરાગ્ય વગર પ્રાપ્ત થતી નથી. કેટલાયે સાધકો અધૂરા વૈરાગ્યે ઘર સંસાર છોડીને સાધુ થઈ જાય છે પછી થોડો વિષયોનો સંગ થતાં જ પૂર્વના વિષયોના સંસ્કાર જાગ્રત થઈ જાય છે અને સાધુતા છૂટી જાય છે. નથી તો તેઓ ઘરના રહેતા કે નથી તો ઘાટના. તેથી તીવ્ર વૈરાગ્ય ન હોય તો સાધુ થવાનો કશો અર્થ નથી. જો તીવ્ર વૈરાગ્ય હોય તો તો ઘરે કર્મયોગ દ્વારા નિષ્કામ કર્મો કરતાં કરતાં યે સાધના થઈ શકે છે. આમ કલ્યાણ માટે સાધુ થવાની કે કપડાં બદલવાની નહીં પણ તીવ્ર વૈરાગ્યની અપેક્ષા હોય છે.

વિષયો પ્રત્યે જેમને તીવ્ર વૈરાગ્ય આવી ગયો છે તેની બુદ્ધિ જ્ઞાનના સહેજ પ્રકાશથી જ મોહરુપી કળણને તરી જશે.


જ્ઞાન સહિત
કર્મ કર, ફલાશા
કૃપણ રાખે

જ્ઞાન વિનાનું કર્મ ના ઉત્તમ છે તેથી,
જ્ઞાની બન, ફલ ચાહતા કૃપણ કહ્યાં તેથી.

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥

भावार्थ : इस समत्वरूप बुद्धियोग से सकाम कर्म अत्यन्त ही निम्न श्रेणी का है। इसलिए हे धनंजय! तू समबुद्धि में ही रक्षा का उपाय ढूँढ अर्थात्‌ बुद्धियोग का ही आश्रय ग्रहण कर क्योंकि फल के हेतु बनने वाले अत्यन्त दीन हैं ॥49॥

કોઈ પણ કાર્ય કરવું હોય તો જ્ઞાન જોઈએ. બ્લોગ લખવો હોય તો થોડું કોમ્પ્ય઼ુટરનું જ્ઞાન જોઈએ. ગુજરાતીમાં લખવું હોય તો તે માટે ય જ્ઞાન જોઈએ. જે વિષય પર લખવું હોય તે વિષયનું યે જ્ઞાન જોઈએ. કોપી-પેસ્ટ કરવું હોય તો કોપી-પેસ્ટ કરવા માટેનું યે જ્ઞાન જોઈએ. ચિકિત્સક બનવું હોય તો શરીરશાસ્ત્ર ભણવું પડે, ઔષધિનું જ્ઞાન જોઈએ, રોગીના લક્ષણો તપાસીને તે પ્રમાણે ચિકિત્સા સુચવવા માટેનો અભ્યાસ જોઈએ. સારો બગીચો બનાવવો હોય તો તે માટે ફુલ,છોડ,વનસ્પતિ, બીજ, ખાતર, જમીન વગેરેનું જ્ઞાન જોઈએ. પ્રવચન આપવું હોય તો શ્રોતાઓને કેમ જકડી રાખવા તેનું જ્ઞાન જોઈએ. વાતચીત સારી રીતે કરવી હોય તો સામેની વ્યક્તિનું મનોવલણ સમજવાનું જ્ઞાન જોઈએ. કવિતા લખવી હોય તો તેના છંદ,અલંકાર,શબ્દો વગેરેની યોગ્ય ગોઠવણ કરવાનું જ્ઞાન જોઈએ.

કોઈ પણ કાર્ય જ્ઞાન વગર કરવામાં આવે તો તે કાર્ય દીપી નહીં ઉઠે. સમજણ વગર કરેલું કાર્ય કદીએ સારુ ફળ ન આપી શકે. કોઈ પણ કાર્ય સારી રીતે કરવું હોય તો પહેલા તે કાર્ય અંગેનું સારામાં સારુ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ.

જ્ઞાન હોય અને કાર્ય કરવાની સારી ક્ષમતા હોય તો યે જે લોકો ફલ મેળવવા કાર્ય કરે છે તેમને કૃપણ કહ્યાં છે. તમે સારા ડોક્ટર હો, સારામાં સારી ચિકિત્સા કરી શકતાં હો પણ માત્ર વધુ ને વધુ ધન કમાવાનો હેતું હોય અને ખરેખર વધુ ને વધુ દર્દી સારા થાય તેવી ભાવના ન હોય તો તમે કૃપણ ગણાવ. સારો કથાકાર જે વધારે પૈસા આપે ત્યાં જ કથા કરવા જાય પણ અનેક લોકો કથા શ્રવણનો લાભ લઈને થાક ઉતારે તેવી ભાવના ન હોય તો તે કૃપણ ગણાય. ટુંકમાં તમે જે બાબતનું જ્ઞાન ધરાવતા હો તે બાબતનો વધુ ને વધુ લોકોના ભલા માટે ઉપયોગ કરો તો તે ઉત્તમ કર્મ ગણાય પણ જો તમે વેપારી બુદ્ધિ વાળા હો અને વધુ ને વધુ ધન કેમ કમાવું કે વધુ ને વધુ લાભ કેમ ખાટી લેવો તેવી કુભાવના હોય તો તમે કૃપણ ગણાવ.

અહીં તો યોગ શાસ્ત્રની વાત છે તેથી જ્ઞાન એટલે પોતાના સ્વરુપનું જ્ઞાન કે હું બ્રહ્મથી અભીન્ન આત્મા છું અને સર્વ જીવોમાં પણ તેનો તે જ બ્રહ્મથી અભીન્ન આત્મા રહેલો છે તેમ સમજવું તે જ્ઞાન છે. અને આવું જ્ઞાન જેનામાં હોય તે પ્રાણી માત્રમાં પોતાનો આત્મા જોતો હોય તો કોઈનું યે અહિત કેવી રીતે કરી શકે?

ટુંકમાં કોઈ પણ કાર્ય સારી રીતે કરવા માટે જ્ઞાન જરુરી છે અને આ જ્ઞાનનો બહુજન હિતાય બહુજન સુખાય ઉપયોગ કરવો તે ઉત્તમ કર્મ છે પણ જે લોકો માત્ર ફળને માટે પોતાના જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરે છે તેઓ કૃપણ છે.


તત્વમસિ ને
અહં બ્રહ્માસ્મિ તેમ
સમજ્યે જ્ઞાન

ચિત્તવૃત્તિનો
સારી રીતે નિરોધ
તે જ છે યોગ

જ્ઞાન કહ્યું આ તો, હવે દઉ યોગ ઉપદેશ,
તેને જાણી તોડ્શે કર્મબંધ ને ક્લેશ.