ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Tag Archives: કર્મ

દર્પણ મેલે
આગ રાખથી, ગર્ભ
ઓરે ઢંકાય

નિષ્કામ કર્મ
ઈચ્છા તૃષ્ણા વાસના
ક્રોધે રુંધાય

દર્પણ મેલે, રાખથી આગ જેમ ઢંકાય,
ગર્ભ ઓરથી, કર્મ સહુ ત્યમ તેથી ઢંકાય.

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्‌ ॥

भावार्थ : जिस प्रकार धुएँ से अग्नि और मैल से दर्पण ढँका जाता है तथा जिस प्रकार जेर से गर्भ ढँका रहता है, वैसे ही उस काम द्वारा यह ज्ञान ढँका रहता है ॥38॥

પોત પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર સહજ કર્તવ્ય કર્મ કરતાં કરતાં વ્યક્તિ જીવનનો આનંદ અને સાથે સાથે પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રકૃતિ પ્રમાણે સહજ કર્તવ્ય કર્મ કરવામાં આડે આવનાર મુખ્ય પરીબળો ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસના તથા તેને પરીણામે ઉત્પન્ન થતો ક્રોધ છે તે આપણે જોયું.

અંત:કરણમાં પડતાં ચૈતન્યના પ્રતિબિંબને ચિદાભાસ કહે છે અને સમગ્ર શરીરને આવરી લેતા ચેતનને કૂટસ્થ કહે છે તે આપણે જોઈ ચૂક્યાં છીએ. ચિદાભાસ જ્યારે તેની વૃત્તિનો વિષય બાહ્ય પદાર્થ બનાવે છે ત્યારે બાહ્ય પદાર્થ પર રહેલ આવરણ ચૈતન્યના પ્રકાશથી દૂર થાય છે અને વસ્તુ કે પદાર્થનું યથાર્થ સ્વરુપ બુદ્ધિની પકડમાં આવી જાય છે. તેવી રીતે જ્યારે સહજ કર્મ કરતી વખતે વૃત્તિનો પ્રકાશ સંપૂર્ણ પણે પોતાના કાર્યમાં હોય ત્યારે તેના દ્વારા કરવામાં આવતું કાર્ય જ્ઞાત હોય છે અને પરીણામે જ્ઞાન સહિત કરેલ કાર્ય તે સારામાં સારી રીતે કરી શકે છે. જ્યારે અંત:કરણ ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાથી ગ્રસ્ત હોય છે ત્યારે મન મહદ અંશે તો ઈચ્છિત વસ્તુના ચિંતનમાં લાગેલું હોય છે તેથી કર્તવ્ય કર્મ પરત્વે સંપૂર્ણ ધ્યાન આપી શકાતું નથી અને પરીણામે કાર્ય સરખી રીતે શઈ શકતું નથી.

પરીક્ષાની તૈયારી કરતી વખતે બાળકનું મન વેકેશનમાં શું આનંદ કરશું તેના વિચારમાં ચાલ્યું જાય તો તેની એકાગ્રતા તુટી જશે. ઓફીસે ગયેલી વ્યક્તિના મનમાં અર્ધાંગીનીએ આપેલી સુચના પ્રમાણે સાંજે બજારમાંથી ઘર માટે લાવવાની વસ્તુઓની યાદી રમતી હશે તો ઓફીસના કાર્યમાં પુરતું ધ્યાન નહીં રહે. મંદિરમાં દર્શન કરવા ગયેલ ભક્ત બીજી ભક્તાણી કેવી સાડી પહેરીને દર્શને આવી છે તે જોવામાં રહેશે તો ઈષ્ટનું ચિંતન કરી શકવાની યોગ્યતા ગુમાવી બેસશે.

જેવી રીતે અરીસા પર મેલ જામી જાય તો પ્રતિબિંબ ચોક્ખું હોવા છતાં મેલું દેખાય છે તેમ ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાને લીધે અંત:કરણ સંપૂર્ણ યોગ્યતાથી પોતાનું કાર્ય કરી શકતું નથી.

જે લોકો ચૂલો સળગાવતા હશે તેમને ખબર હશે કે ચૂલામાં લાકડા થોડી વાર સળગે પછી તેની ઉપર રાખ થઈ જાય. અંદર લાકડા બળતા હોય. આ રાખને ફુંક મારીને કે પુંઠાના પંખાથી હવા નાખીને ઉડાડી મુકીએ એટલે લાકડાં પાછા બરાબર સળગવા લાગે. તેવી રીતે અંત:કરણમાં ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાની રાખ જામી જાય છે તેને ફરી પાછી સ્વરુપના ચિંતન રુપી ફુંકથી ઉડાદી દઈએ એટલે પાછું કર્તવ્ય કર્મોમાં આનંદપૂર્વક પ્રવૃત્ત થઈ શકાય.

જેવી રીતે ઓરથી ઢંકાયેલ ગર્ભ જ્યાં સુધી ઓર દૂર ન કરીએ ત્યાં સુધી બાળક બાબો છે કે બેબી તે ખબર ન પડે તેમ ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાથી ઢંકાયેલ અંત:કરણમાં પોતાનું વાસ્તવિક કર્તવ્ય કર્મ શું છે તેનો ખ્યાલ નથી આવતો અને જ્યારે તેને દૂર કરી નાખવામાં આવે ત્યારે ફરી પાછા કર્તવ્ય કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થઈ શકાય છે.

ટુંકમાં કર્તા ઈચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસનાને લીધે પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કર્તવ્ય કર્મો કરવામાં પ્રમાદી બની જાય છે તે તેને દૂર કરી દેવાથી અંત:કરણ ફરી પાછું યોગ્યતા ધારણ કરે છે અને પોતાનું કર્તવ્ય કર્મ પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કરવા માટે શક્તિમાન બને છે.


ભિક્ષુનો ત્યાગ
તેમ યોદ્ધાનો યુદ્ધ
સહજ ધર્મ

ભિક્ષુ ન રાગે
તેમ યોદ્ધો ન ભાગે
ધર્મ સંભાળ

યુદ્ધ ધર્મ તારો ખરે, ત્યાગ ભિક્ષુનો ધર્મ,
મૃત્યુ મળે તોયે ભલે, કર તું તારું કર્મ.

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्‌ ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥

भावार्थ : अच्छी प्रकार आचरण में लाए हुए दूसरे के धर्म से गुण रहित भी अपना धर्म अति उत्तम है। अपने धर्म में तो मरना भी कल्याणकारक है और दूसरे का धर्म भय को देने वाला है ॥35॥

એક સાચા ભિક્ષુને જુઓ. રોજની આવશ્યકતા માત્ર દો રોટી અને એક લંગોટી અને ચહેરા પર જુવો તો દિગ દિગંતનું તેજ ઝગારા મારતું હોય. આવો ભિક્ષુ તેને કોઈ હિરા,માણેક,ઝવેરાત આપવા ચાહે તો ય તેનો તેને રાગ ન થાય તેને માટે તે સઘળું ધૂળ કાંકરા બરાબર. પરમાત્માની પરમ ચેતનામાં એકાકાર થઈ ચૂકેલ ભિક્ષુને સતત પરીવર્તનશીલ સંસારનો જે આધાર છે તે પરમ તત્વ પકડાઈ ગયું હોય, જેને અસલી હિરો મળી ગયો તે પછી કાંકરામાં રાગ કરે ખરો? કદીયે નહીં.

તેવી રીતે જે યોદ્ધો છે, યુદ્ધ જેનું કર્તવ્ય છે. જેની રણભેરી સાંભળીને દુશ્મનોના હાંજા ગગડી જાય છે. જેની સિંહ સમાન દૃષ્ટિથી દુશ્મન દળમાં સોપો પડી જતો હોય, જેની હાક માત્રથી મિત્રોમાં ઉત્સાહનો સંચાર થતો હોય અને દુશ્મનો ઉભી પુછડીએ ભાગતાં હોય તેનો સહજ ધર્મ યુદ્ધ જ હોય ભિક્ષાપાત્ર તેને શોભા નહીં આપે.

અર્જુન મહાન યોદ્ધો છે. આજ સુધીમાં કૈંક લોકોને તે ધૂળ ચાટતા કરી ચૂક્યો છે. એકલા હાથે કેટલાયે મહારથીઓને ભૂતકાળમાં હરાવી ચૂક્યો છે તેવો અર્જુન આજે યુદ્ધથી નહીં પણ મોહથી પરાસ્ત થઈ ગયો છે. રણ મેદાનમાં કોઈની તાકાત નથી કે તેની સામે ઉભા રહી શકે પણ મનોરાજ્યમાં મોહરુપી તમસ તેને ઘેરી વળ્યું છે.

એક વખત એક સિંહણ ગર્ભવતી હતી તે છલાંગ મારીને નદી ઓળંગવા જતી હતી તેવે વખતે એકાએક તેને પ્રસવ પીડા ઉપડે છે અને છલાંગ મારતાં જ પ્રસવ થઈ જાય છે. સિંહણ નદી કુદી જાય છે, નાનકડા સિંહબાળને જન્મ આપે છે પણ પ્રસવપીડા અને છલાંગ મારવાની બેવડી શક્તિ ખર્ચાવાને લીધે તાત્કાલિક મૃત્યું પામે છે. સિંહ બાળ નદી કીનારે એકલું એકલું માતાના મૃતદેહ પાસે ટળવળતું હોય છે. તેવામાં એક ભરવાડ ત્યાંથી નીકળે છે અને જુવે છે કે સિંહણ મરી ગઈ છે અને સિંહબાળ દુધ માટે ટળવળે છે. ભરવાડ તેને બકરીનું દૂધ પાઈને ઉછેરે છે. બકરીઓ ભેગો ચરવા લઈ જાય છે. આમ રોજ રોજ બકરીના સહવાસમાં રહીને તે ઘાસ ખાય છે, બકરીની જેમ બેં બેં કરે છે, અને બકરીઓની સાથે સાથ ઉછરે છે. એક વખત એક સિંહની નજર આ બકરીના ટોળાં પર પડે છે. શિકાર પર જેમ ઝડપ મારે તેમ બકરીના ટોળામાં રહેલા સિંહને તે મોંમા ઝડપીને દૂર લઈ જાય છે અને જરાયે ઈજા ન થાય તેમ સંભાળીને નીચે મુકે છે. સિંહનું બચ્ચું થર થર ધૃજે છે. સિંહ તેને પુછે છે કે તું ધૃજે છે કેમ? તું તો સિંહ છો. બચ્ચું કહે છે કે મહારાજ, મજાક શા માટે કરો છો? હું બકરીનું બચ્ચું છું અને આપ મને મારી નાખશો તે બીકે ધૃજુ છું. સિંહ કહે અરે તું બકરી નથી તું સિંહ છો. બચ્ચું કહે છે કે મહારાજ દયા કરો મને છોડી દ્યો. સિંહ તેને પકડીને તળાવને કીનારે લઈ જાય છે. તળાવમાં તેનું પ્રતિબિંબ બતાવતા કહે કે જો – તારી અને મારી વચ્ચે કોઈ ભેદ દેખાય છે? તારે મારી જેવી કેશવાળી, દાંત અને નહોર છે કે નહીં? તું પણ મારી જેમ ગર્જના કરી શકે છે – કોશીશ કરી જો. તે તો સિંહ હતું જ તેથી તેનામાં હિંમત આવી ગઈ અને જોરથી ગર્જના કરી. આમ તેનો બકરી હોવાનો ભ્રમ દૂર થયો. આપણે બધાં સિંહ બાળ છીએ. પ્રકૃતિના સાનિધ્યે માની લીધું છે કે આપણે પ્રાકૃતિક છીએ જ્યારે વાસ્તવમાં આપણું સ્વરુપ ચૈતન્ય રુપ છે.

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે જેવી રીતે ભિક્ષુ સહજ ધર્મે પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરે છે તેવી રીતે યુદ્ધ રુપી સહજ ધર્મ કરતાં કરતાં તું યે તે જ પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરી શકે છે. જો તું ભિક્ષા માગવા જઈશ તો તે કાર્ય તને ફાવશે ય નહીં અને પરમાત્માયે નહિં મળે. માટે તું તારું સહજ કાર્ય યુદ્ધ કરવાનું છે તે જ કર.

સિંહ – બકરીની વાર્તા નો આમાં શું સંબધ? કહેવાનું તાત્પર્ય એટલું છે કે સિંહ સિંહના સ્થાને મહાન છે અને બકરી બકરીના સ્થાને મહાન છે. ભિક્ષુ ભિક્ષુના સ્થાને મહાન છે અને યોદ્ધો યોદ્ધાના સ્થાને મહાન છે. ગૃહસ્થ ગૃહસ્થના સ્થાને મહાન છે અને સંન્યાસી સંન્યાસીના સ્થાને મહાન છે. સહુ કોઇ પોત પોતાના સ્થાને મહાન છે તેમ છતાં એકનો ધર્મ તે બીજાનો ધર્મ નથી.

દરેક પોતપોતાના સ્થાને મહાન છે.


જ્ઞાની અજ્ઞાની
પ્રકૃતિ વશ ચેષ્ટા
નિગ્રહ વૃથા

પોતાની પ્રકૃતિ મુજબ જ્ઞાની કર્મ કરે,
પ્રકૃતિ મુજબ કરે બધાં, નિગ્રહ કેમ કરે?

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥

भावार्थ : सभी प्राणी प्रकृति को प्राप्त होते हैं अर्थात अपने स्वभाव के परवश हुए कर्म करते हैं। ज्ञानवान्‌ भी अपनी प्रकृति के अनुसार चेष्टा करता है। फिर इसमें किसी का हठ क्या करेगा ॥33॥

સત્વ,રજ અને તમ આ ત્રણે ગુણો ની ઓછા, વધતાં અંશોના મીશ્રણથી બનેલી સર્વ ભૂતોની જેવી પ્રકૃતિ હોય તે પ્રમાણે તેઓ વર્તતા હોય છે. વૃક્ષોના બીજ, થડ, પર્ણ, ફળ અને તેના ગુણો જેવું વૃક્ષ હોય તેવા હોય છે. પ્રાણીઓ પણ જે પ્રમાણેની પ્રકૃતિ હોય તે પ્રમાણે વર્તતા હોય છે. મનુષ્યોમાં યે જેવા જનીનમાં જેવા રંગસૂત્રો હોય તે પ્રમાણે તેમનું સ્વાભાવિક વર્તન થતું હોય છે. સ્ત્રી અને પુરુષ પણ પ્રકૃતિ પ્રમાણે થોડાં અલગ રીતે ઘડાયા હોઈને તેમની સ્વાભાવિક ચેષ્ટા, હાવ ભાવ, સ્વર, ક્રીયા સઘળું અલગ પડતું હોય છે.

જ્ઞાની જાણે છે કે સર્વ ભૂતોને સત્તા સ્ફુર્તિ આપનાર ચૈતન્ય તો સર્વને સમાન રીતે પોતાનો સદભાવ પુરો પાડે છે. આ ચૈતન્યના સામર્થ્યથી સહુના કાર્યો પોતાની પ્રકૃતિ મુજબ થાય છે. સૂર્યપ્રકાશ, હવા, પાણી અને જમીન સર્વને સરખી પુરી પાડવામાં આવશે તો યે જેવું બીજ હશે તે પ્રમાણે તે આ ઘટકોને ગ્રહણ કરીને પોતાની પ્રકૃતિ મુજબ પોતાનો વિકાસ કરશે.

સાથે ઉછરેલાં સંતાનોનો ઉછેર એક સરખો કરવામાં આવે તો યે બંનેનો વિકાસ તેમના જનીનમાં રહેલા રંગસૂત્રો અને પોતે કરેલા ચૈતન્યાર્થ પ્રમાણે થશે.

અવસ્થાને અનુરુપ કાર્યમાં રસ,રુચી હોય. બાળકમાં ઘણી જીજ્ઞાસા હોય તેથી તેનામાં નવું નવું શીખવાની ધગશ ઘણી હોય. આવે વખતે તે વિદ્યાભ્યાસ અને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ માટે ચૈતન્યાર્થ કરે તો સહેલાઈથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે વળી ભવિષ્યમાં સારા નાગરીક બની શકે તે માટે તેનામાં નીતીના સંસ્કારો પણ આ ઉંમરે રોપવામાં આવ્યા હોય તો મોટો થઈને ઉત્તમ નાગરીક બની શકે.

થોડા મોટા થાય અને અંત:સ્ત્રાવી ગ્રંથીના વિકાસની સાથે સાથે પુખ્ત થાય તેમ તેને જીવન સાથીની જરુર વર્તાવા લાગે અને યુવાવસ્થામાં તે યોગ્ય જીવન સાથી મેળવવા ચૈતન્યાર્થ કરે. યોગ્ય જીવનસાથી મેળવીને પોતાની જેવા અન્ય જીવો આ સૃષ્ટિ પર મુકીને જવાની યે તેને ઈચ્છા રહ્યાં કરે તેથી સંતાનો યે પ્રાપ્ત કરે.

સંતાનો જ્યાં સુધી પગ ભર ન થાય ત્યાં સુધી તેની દેખ રેખ રાખવાની અને પોતાનો જીવન નિર્વાહ ચલાવવા માટે ય અર્થની આવશ્યકતા હોવાથી અર્થપ્રાપ્તિ માટે ય ચૈતન્યાર્થ કરે.

જીવનના અંતિમ તબક્કે જ્યારે જીવનનો સંપૂર્ણ આનંદ મેળવી લીધો હોય, કુટુંબ અને સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારીઓ અદા કરી લીધી હોય અને ધીરે ધીરે શરીરના કોષો યે ઘસાવા લાગ્યાં હોય તે વખતે તે બહારની દુનિયામાં ખાસ ઉપયોગી ન થઈ શકે ત્યારે કુટુંબમાં, સમાજમાં અને દેશમાં જ્યાં ત્યાં પોતાના લડખડાતા કદમે કાર્ય કરવાના ધખારા રાખવાને બદલે ઘરે કે એકાંત અને શાંત સ્થળે ઈશ્વર ચિંતન કરે, ધ્યાન ભજન કરે, પોતાના સ્વરુપને જાણવાનો ચૈતન્યાર્થ કરે અને શાંતીથી જીવન યાપન કરે તો આખું જીવન સરસ રીતે પ્રકૃતીની સાથે સાથે તાલ મેલ મેળવતાં જીવાય અને છેવટે અંત સમયે સ્વસ્થ ચિત્તે હસતાં મુખે એક ધન્ય જીવન જીવ્યાનો સંતોષ લઈને ધરા ધામમાંથી વિદાય લઈ શકાય.

આ રીતે જુદી જુદી અવસ્થાઓ અને પ્રકૃતિ પ્રમાણે જ્ઞાની પોતાનું જીવન ઘડતાં હોય છે અને સાથે સાથે પોતાનું ચિત્ત ચૈતન્યમાં પરોવી રાખતાં હોય છે. અજ્ઞાની લોકોએ પણ પ્રકૃતિ મુજબ જ જીવવાનું હોય છે અને તેમ ન કરે તો યે પ્રકૃતિ તેની પાસે તે પ્રમાણે જ કાર્ય કરાવશે. જે લોકો બાળ અવસ્થામાં પ્રકૃતિની વિરુદ્ધ જઈને સંન્યાસ ગ્રહણ કરે છે તેમાંથી મોટા ભાગના સફળ નથી થતાં. સફળ થાય તો યે તે માટે પ્રકૃતિ પર વિજય મેળવવા માટે તેને આંતરિક રીતે ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડે છે.

જ્ઞાની હોય કે અજ્ઞાની સર્વ ભૂતોને પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કર્મ કરવા હિતાવહ છે પણ પ્રકૃતિ વિરુદ્ધ દુરાગ્રહ પૂર્વક નિગ્રહ કરવાથી તેના માઠાં પરીણામો આવે છે.

નોંધ: ચૈતન્યાર્થ શબ્દ અહીં પુરુષાર્થ શબ્દના સમાનાર્થી શબ્દ તરીકે પ્રયોજવામાં આવ્યો છે.


પરમે શ્રદ્ધા
ઈર્ષારહિત કર્મી
કર્મે અબંધ

શ્રદ્ધા રાખીને, મુકી ઈર્ષા કર્મ કરે,
કર્મોના બંધન બધા તેના તૂર્ત ટળે.

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽति कर्मभिः ॥

भावार्थ : जो कोई मनुष्य दोषदृष्टि से रहित और श्रद्धायुक्त होकर मेरे इस मत का सदा अनुसरण करते हैं, वे भी सम्पूर्ण कर्मों से छूट जाते हैं ॥31॥

પોતાને બ્રહ્મથી અભીન્ન કૂટસ્થ માનીને પોતાના સત, ચિત આનંદ સ્વરુપમાં જેની સંપૂર્ણ નિષ્ઠા છે તે ઈર્ષા રહિત સઘળાં કર્તવ્ય કર્મો કરતો હોવા છતાંયે તેને કર્મ બંધન કરી શકતાં નથી.

કર્મનું બંધન સ્વરુપના અજ્ઞાનથી થાય છે. પોતાના સ્વરુપનું જ્ઞાન ન હોવાને લીધે જીવ પોતાને કર્તા માને છે અને સારા નરસા કર્મો કર્તાભાવે કર્યાં પછી તેના જે ફળ પ્રાપ્ત થાય તેનો ભોક્તા માને છે. પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો પ્રગટ છે જ્યારે પોતાનું સ્વરુપ પ્રકૃતિનો આધાર હોવા છતાં અપ્રગટ છે. આવા અપ્રગટ સ્વરુપમાં પ્રકૃતિના ગુણોથી બંધાયેલ આત્મા પોતાના યથાર્થ સ્વરુપને સમજી શકતો ન હોવાથી પોતાને ય પ્રાકૃતિક માનીને દેહ, ઈંદ્રિયો અને અંત:કરણ સાથે એકતા કરીને દેહમાં હું પણું કરી બેસે છે. તેને પોતાના વાસ્તવિક સ્વરુપનું જ્ઞાન કરાવવા માટે પોતે ચૈતન્ય સ્વરુપ આત્મા છે અને પ્રકૃતિથી બંધાયેલ જીવ નથી તેની જ્યાં સુધી અનુભૂતી ન થાય ત્યાં સુધી તે પોતાને પ્રાકૃતિક માનીને જીવ ભાવમાં જ રત રહે છે. આવા જીવભાવમાંથી છોડાવવા માટે અને પોતે અને સર્વ જીવો ચૈતન્યરુપ આત્માં જ છે તેની પ્રતિતિ કરવા માટે પ્રારંભમાં આત્મશ્રદ્ધા વગર આગળ વધી શકાતું નથી. પોતાના સ્વરુપના અજ્ઞાન અને બીજાના સ્વરુપના અજ્ઞાનને લીધે પ્રાકૃતિક રીતે કોઈ પોતાનાથી ચડીયાતો હોય તો તેના પ્રત્યે છુપી ઈર્ષા યે રહ્યાં કરતી હોય છે. તેથી અહીં બે વાત કહેવામાં આવે છે એક તો પોતાના આત્મસ્વરુપમાં શ્રદ્ધા રાખીને પોતે કૂટસ્થ ચૈતન્ય છે પણ ચિદાભાસ જીવ નથી તેવી શ્રદ્ધા રાખવાનું અને બીજા સર્વ જીવો યે કૂટસ્થ ચૈતન્ય સત,ચિત, આનંદ સ્વરુપ છે તેથી કોઈની યે ઈર્ષા ન કરવાનું કહેવામાં આવે છે.

ઈર્ષા જીવનના પ્રત્યેક ક્ષેત્રે એક આડખીલી રુપ અવગુણ છે. જ્યાં સુધી મનુષ્ય પોતાને પ્રકૃતિક ગુણો વાળો માને છે ત્યાં સુધી તે સતત બીજા સાથે સ્વની સરખામણી કરતો રહેવાનો છે. બીજાના સારા ગુણો જોઈને રાજી થવાને બદલે કે તેની જેવા સદગુણો પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા રાખવાને બદલે તે બીજાની ઈર્ષા કરવા લાગે છે. સાથે રહેતા પતિ-પત્નિ કે બાળકોએ ઘણી વખત એક બીજાના વખાણ કે પ્રગતિ સહન ન કરી શકતા હોઈને એક બીજાની ઈર્ષા કરવા લાગે છે અને છેવટે અહમનો ટકરાવ એટલી હદે વકરે છે કે પરીણામે પતિ-પત્નિ કાયમ માટે અલગ થઈ જાય કે સાથે ઉછરેલા સંતાનો મોટા થઈને એકબીજાનું મોઢું જોવાનું યે પસંદ ન કરે તેટલા તેમના મન ખાટા થઈ જાય છે. નાનપણમાં અમીતાબ બચ્ચન અને જયા ભાદૂરી અભીનીત અભીમાન ફીલ્મ જોયું હતું. જયા ભાદૂરીની પ્રગતિને લીધે અમીતાભ બચ્ચનને તેની એટલી બધી ઈર્ષા થાય છે કે છેવટે એક સમયે બંનેને છુટા પડી જવું પડે છે. ઈર્ષા કર્માશયના બંધનનું એક મોટું કારણ છે. સ્ત્રી-પુરુષ, ઉચ્ચ-નીચ, અમીર-ગરીબ, વિકસિત-અવિકસિત વગેરે વગેરે સરખામણી અને તેને લીધે રખાતા ભેદભાવ સમાજમાં આ ઈર્ષા ભાવને હદ બહાર વકરાવે છે. પરીણામે દેશો, પ્રાંતો, સમાજો, વસાહતો, કુટુંબો, વ્યક્તિઓ વગેરેમાં આંતર કલહ એટલો બધો વકરે છે કે જેને લીધે સ્વસ્થ જીવન જીવવાની આશા મૃતપાય: થઈ જાય છે. જ્યારે સાચી સમજણ આવે કે સ્ત્રી, પુરુષ, ધનિક, ગરીબ, રોગી, તંદૂરસ્ત, પાપી, પુણ્યશાળી, પશુ, પક્ષિ કે કોઈ પણ અંત:કરણ ધરાવતા જીવને પ્રકાશનારુ તત્વ એક માત્ર પરમાત્માનું ચૈતન્ય છે ત્યારે સપાટી પર દેખાતા બધા જ ભેદભાવ દૂર થઈને સહુની અંદર સમાન રુપે વિલસી રહેલા એક માત્ર પરમ તત્વને જાણીને સર્વ કર્મબંધનોથી મુક્ત થઈને સ્વતંત્રતાનો આનંદ માણી શકાય છે.

આમ સ્વસ્વરુપમાં શ્રદ્ધા અને કોઈનાયે પ્રત્યે ઈર્ષારહિત કર્તવ્ય કર્મ કરનારના કર્મબંધનો તરત જ ટળે છે.


ગુણ બંધને
કર્મથી બંધાયેલો
મૂઢ ડૂબતો

આત્મ ભાવથી
અસંગ રહી જ્ઞાની
ન વિચલિત

પ્રકૃતિ ગુણથી મૂઢ તે ડૂબે કર્મમહીં,
તે અજ્ઞાનીને કરે જ્ઞાની ચલિત નહીં.

प्रकृतेर्गुणसम्मूढ़ाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्‌ ॥

भावार्थ : प्रकृति के गुणों से अत्यन्त मोहित हुए मनुष्य गुणों में और कर्मों में आसक्त रहते हैं, उन पूर्णतया न समझने वाले मन्दबुद्धि अज्ञानियों को पूर्णतया जानने वाला ज्ञानी विचलित न करे ॥29॥

જે આ ગુણ અને તેને પરીણામે ઉત્પન્ન થતાં કર્મ બંધનોને જાણતો નથી તે સતત ફળની અને કામનાઓની ઈચ્છાઓથી ઘેરાયેલો રહીને પોતાના સ્વરુપના અજ્ઞાનથી અજાણ તેવો અનેક પ્રકરના કર્મો કર્તા ભાવે કરતો રહે છે. તેના સારા માઠાં ફળ મળતાં શુભ ફળ મળ્યે હરખાયા કરે છે અને અશુભ ફળ પ્રાપ્ત થયે દુ:ખી થાય છે. આવા સતત ફળની ઈચ્છાઓથી બંધાયેલા તેના કર્માશયમાં જાત જાતના કર્મોનો સંગ્રહ થયાં કરે છે અને પરીણામે તે કર્મમાં રત રહીને કર્મોમાં જ ડૂબેલો રહે છે.

જે જ્ઞાની છે અને પ્રકૃતિના ગુણોને સારી રીતે જાણે છે તથા સમજે છે કે પોતે સદાયે પ્રકૃતિના આ ગુણોથી અસંગ છે તે પ્રકૃતિમાં થતાં સર્વ કર્મોને સાક્ષી ભાવે નીહાળે છે. પોતાને ફાળે આવેલ કર્તવ્ય કર્મ આનંદ પૂર્વક કરતો હોવા છતાં કર્તા ભાવ તથા ભોક્તાભાવથી રહિત સર્વદા આત્મભાવમાં સ્થિત હોય છે. આવા જ્ઞાનવાનને કર્મો કશાંયે બંધન કરતાં નથી અને તે સદાયે આત્મામાં અચલ રહે છે. પ્રકૃતિના ગુણો તેને ચલિત નથી કરી શકતાં કે નથી કર્મો તેને બંધનરુપ થતાં.

ચાલો આજે પાછી એક વાર્તા યાદ કરીએ :

એક વખત શીયાળાની ટાઢમાં વાંદરાઓ થરથરતાં હતાં. તેમણે જોયું હતું કે ગામના પાદરમાં કેટલાંક માણસો કુંડાળું વળીને લાકડાના કરગઠીયા ભેગા કરીને કશુંક લાલ લાલ ચાંપીને અગ્નિ પેટાવીને તાપતા બેઠા હતા. તેમને થયું કે આપણે ય આવી રીતે અગ્નિ પેટાવીએ. તેમણે જ્યાં ત્યાં થી લાકડાંના કરગઠીયા એકઠાં કર્યાં. પછી ચણોઠી ભેગી કરીને તે લાકડામાં મુકીને ફુંક મારીને તેને સળગાવવાની કોશીશ કરવા લાગ્યાં. એક ચકલી આ બધું જોતી હતી તેથી તેણે કહ્યું કે આ રીતે તાપણું ન થાય તેને માટે તો અગ્નિ જોઈએ આ તો ચણોઠી છે. વાંદરાને ચકલીની વાત સાંભળીને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો અને ખીજાઈને કહેવા લાગ્યો કે તને શું મારા કરતાં વધારે ખબર પડે છે? તેમ કહીને તેની ડોક મરડી નાખી.

સાર: મૂર્ખ અને અજ્ઞાની લોકોને સાચી સલાહ આપો તો યે તે સલાહ આપનારને નુકશાન પહોંચાડી શકે છે.

તેવી રીતે અહીં કહે છે કે જે લોકો આવું જ્ઞાન લેવા ઈચ્છતા નથી કે જાણવા માંગતા નથી તેમને જેમ કરવું હોય તેમ કરવા દેવું તેમને તેમની ઈચ્છા વગર શીખવવા કે સલાહ આપવા દોડી જવું નહીં.


ત્રિગુણે કર્મો
ગુણ કર્મને જાણી
નહીં આસક્ત

ગુણ ને કર્મ-વિભાગને જે જાણે છે તે,
ગુણ વર્તે ગુણમાં ગણી ના આસક્ત બને.

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥

भावार्थ : परन्तु हे महाबाहो! गुण विभाग और कर्म विभाग (त्रिगुणात्मक माया के कार्यरूप पाँच महाभूत और मन, बुद्धि, अहंकार तथा पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मेन्द्रियाँ और शब्दादि पाँच विषय- इन सबके समुदाय का नाम ‘गुण विभाग’ है और इनकी परस्पर की चेष्टाओं का नाम ‘कर्म विभाग’ है।) के तत्व (उपर्युक्त ‘गुण विभाग’ और ‘कर्म विभाग’ से आत्मा को पृथक अर्थात्‌ निर्लेप जानना ही इनका तत्व जानना है।) को जानने वाला ज्ञान योगी सम्पूर्ण गुण ही गुणों में बरत रहे हैं, ऐसा समझकर उनमें आसक्त नहीं होता। ॥28॥

શંકરાચાર્યજી મહારાજ ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિ વિશે સદાચાર સ્તોત્રમાં સમજાવતાં કહે છે કે:

શુદ્ધ સત્વગુણ ભોક્તા: ભોગાનામ સાધનમ રજ
ભોગ્યં તમોગુણં પ્રાહુ: આત્મા ચૈષા પ્રકાશક:

બ્રહ્મને આશરે રહેલી ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિના સત્વ, રજ અને તમ ત્રણ ગુણો છે.

સત્વ ગુણમાંથી અંત:કરણ અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો બને છે.
રજો ગુણમાંથી કર્મેન્દ્રિયો અને પ્રાણ બને છે.
તમો ગુણમાંથી સ્થુળ શરીર અને પંચ મહાભૂત બને છે.
સામાન્ય ચેતન સર્વત્ર રહે છે.

કૂટસ્થ આત્માંમાં કર્તાપણું કે ભોક્તાપણું હોતું નથી. કર્મો બધા પ્રકૃતિમાં થાય છે. અંત:કરણમાં પડતું ચેતનનું પ્રતિબિંબ ચિદાભાસ આ કર્મોમાં અભીમાન કરીને ભોક્તા બને છે.

પ્રકૃતિના પંચ મહાભૂતો આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વિ તે પંચ તન્માત્રા (પરમાણું) નો સમૂહ છે.

આકાશનો ગુણ શબ્દ છે. તેને અનુભવવા માટે શ્રોત્રેન્દ્રિય અથવા તો કાનનો ઉપયોગ થાય છે.
વાયુનો ગુણ સ્પર્શ છે. તેને અનુભવવા માટે ત્વકેન્દ્રિય અથવા તો ત્વચાનો ઉપયોગ થાય છે.
અગ્નિનો ગુણ રુપ છે. તેને અનુભવવા માટે ચક્ષુન્દ્રિય અથવા તો આંખનો ઉપયોગ થાય છે.
જળનો ગુણ રસ છે. તેને અનુભવવા માટે રસનેન્દ્રિય અથવા તો જિહ્વાનો ઉપયોગ થાય છે.
પૃથ્વિનો ગુણ ગંધ છે. તેને અનુભવવા માટે ઘ્રાણેન્દ્રિય અથવા તો નાસિકાનો ઉપયોગ થાય છે.

આ પંચમહાભૂતો રુપી તમોગુણને પાંચ પ્રાણની તથા પાંચ કર્મેન્દ્રિયોની મદદથી જ્ઞાનેન્દ્રિયો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. સત્વગુણમાંથી બનેલી જ્ઞાનેન્દ્રિયો તમોગુણમાંથી બનેલા પંચમહાભૂત રુપી ભોગ રજોગુણમાંથી બનેલા પ્રાણ અને કર્મેન્દ્રિયોની મદદથી ભોગવે છે. જે કાઈ ભોગ ભોગવે છે તેના સંસ્કારો ચિત્તમાં સંગ્રહાયા કરે છે. ભોગ ઈંદ્રિયો સમક્ષ આવે ત્યારે આ ભોગ ભોગવવા કે નહિં તેનો સંકલ્પ વિકલ્પ મન કરે છે. નિર્ણય બુદ્ધિ કરે છે. ભોગ ભોગવવા માટે થયેલ કર્મનું અભીમાન અહંકાર કરે છે. અને ભોક્તાપણું ચિદાભાસ અનુભવે છે. કૂટસ્થ આત્મા આ સર્વથી અસંગ રહે છે.

જેવી રીતે સુર્યના પ્રકાશમાં પ્રાણીઓ સઘળી પ્રવૃત્તિ કરે છે તેવી રીતે આત્માના પ્રકાશમાં સત્વગુણમાં પડતું ચેતનનું પ્રતિબિંબ ભોક્તા બને છે, તમોગુણ ભોગ બને છે અને રજોગુણ ભોગ પ્રાપ્ત કરવાના સાધનો બને છે.

જે આ રીતે ગુણ અને ગુણથી થતાં કર્મોને જાણે છે અને આત્મા આ સર્વ પ્રક્રિયાનો માત્ર પ્રકાશક છે તે જાણે છે તે આ સઘળી ક્રીયાઓ માત્ર સાક્ષી ભાવે કરતો રહીને કર્મ કરતો હોવા છતાંયે અનાસક્ત રહે છે.


લોક હિતાર્થે
જનક જેવા સિદ્ધો
કર્મ આચરે

સિદ્ધ થયાં છે કર્મથી જનક સમા કૈ લોક,
લોકોના હિત સારું યે કર્મો ના છે ફોક.

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥

भावार्थ : जनकादि ज्ञानीजन भी आसक्ति रहित कर्मद्वारा ही परम सिद्धि को प्राप्त हुए थे, इसलिए तथा लोकसंग्रह को देखते हुए भी तू कर्म करने के ही योग्य है अर्थात तुझे कर्म करना ही उचित है ॥20॥

કર્મયોગનો મહિમા અસિદ્ધને સિદ્ધિ આપે છે જ્યારે સિદ્ધો બીજાના હિતાર્થે કર્મો કરે છે. કહેવાય છે કે જનક રાજા મહા જ્ઞાની હતાં. જેવી રીતે અકબરના દરબારમાં નવ રત્નો અને અનેક પ્રકારના ગુણવાન લોકો બીરાજતાં તેવી રીતે જનક રાજાનો દરબાર જ્ઞાનીઓ અને પંડીતોની ચર્ચાથી ગાજી ઉઠતો.

ચાલો આજે જનક રાજા વિશે થોડી વાતો મમળાવીએ :

એક વખત જનક રાજાને સ્વપ્ન આવ્યું. સ્વપ્નમાં તે દુશ્મન રાજાને હાથે પરાજીત થાય છે. યુદ્ધ કેદી તરીકે તેમને સાંકળેથી બાંધવામાં આવ્યા છે. કેદીઓને આપવામાં આવે તેવી મગ-ચોખાની ખીચડી લેવા માટે તે લાઈનમાં ઉભા છે. હારેલા / થાકેલા / મેલા ઘેલા અને ફાટેલા વસ્ત્રો થી અત્યંત દયનીય હાલતમાં મુકાઈ ગયેલ ભુખથી વ્યાકુળ આ રાજવીનો ઘણી પ્રતિક્ષાને અંતે ખીચડી લેવા માટે વારો આવે છે. જેવી ખીચડી તેને મળે છે તેવામાં એક મોટું પક્ષી ઉપરથી ઉડતું આવીને તેના હાથમાં રહેલી ખીચડી ઉપર ઝાપટ મારે છે. ખીચડી નીચે ધુળમાં રગદોળાઈ જાય છે. અને રાજા ધુળથી ખરડાયેલી ખીચડી લેવા વાંકા વળે છે અને તેની આંખ ઉઘડી જાય છે.

આંખ ઉઘડતા જુવે છે તો સવા મણની તળાઈમાં રાજમહેલના શયન ખંડમાં સુતા છે. બહાર ચોકીદારો ચોકી પહેરો ભરે છે. રાજા વિચારમાં પડી જાય છે. જે કોઈ જ્ઞાની પુરુષ મળે તેને પુછે છે કે આ સાચું? કે તે સાચું? કોઈને તેનો પ્રશ્ન સમજાતો નથી. છેવટે અષ્ટાવક્ર મહારાજને પુછે છે કે આ સાચું? કે તે સાચું? અને અષ્ટાવક્ર કહે છે કે હે રાજન ! આ પણ ખોટું અને તે પણ ખોટું.

સંસાર સ્વપ્નતુલ્યો હિ રાગદ્વેષાદિ સંકુલ:
સ્વકાલે સત્યવદ્ભાતિ પ્રબોધે સતિ અસત ભવેત
( સદાચાર સ્તોત્ર – શંકરાચાર્ય )

ઘોડાના પેંગડામાં પગ ભેરવતા ભેરવતા રાજા જનકને જ્ઞાન થાય છે. જાગ્રત / સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ ત્રણેય અવસ્થાને અતિક્રમીને તે તુરીય અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી લે છે.

લગામ હાથમાં અને પેંગડામાં પગ,
પ્રયાણવેળ આ ઊભા એકલા, અડગ.

ન દૃશ્ય આંખને કશું, લક્ષ્ય પણ નહીં,
અચિંત નીડને ત્યજી આ ઊડ્યું તો ખગ.

અદીઠ તું અદીઠ હું ને અદીઠ નભ,
અદીઠ મારગે પળો ઓ અદીઠ ડગ.

ઊજાસ આપ-નો થતાં હું પણું ગળ્યું,
તમામ એમ ઓગળ્યું, ના કશું અલગ.

સમીપ શૂન્યનું શિખર, દૂર કૈં નહી,
સુહાગ શબ્દના સ્ફુરે મૌન થઈ સજગ.

જનક અને અષ્ટાવક્ર – રાજેન્દ્ર શુક્લ

જનક રાજા દેહધારી હોવા છતાં વિદેહી કહેવાતા. રોજ સાંજે તેઓ સત્સંગમાં અચૂક હાજરી આપતાં. એક વખત સત્સંગમાં રાજા જનકને પહોંચતા સહેજ મોડું થાય છે તો બીજા સાધુઓ કહેવા લાગ્યાં કે તે તો સંસારી છે તેની રાહ શું જોવાની? આપ સત્સંગ શરુ કરી દ્યો. ત્યારે ગુરુજી કહે છે કે થોડી રાહ જોઈએ. જનક રાજા આવ્યાં પછી જ સત્સંગ શરુ કર્યો. તેવામાં એકા એક સમાચાર આવ્યાં કે દોડો દોડો મોટી આગ લાગી છે. સહુ સાધુઓ પોતાની ઝુંપડી બચાવવા દોડ્યાં. રાજા જનક સત્સંગમાં નિશ્ચિંત બેસી રહ્યાં. આગ તો ઓલવાઈ ગઈ બધું સલામત હતું ફરી પાછા સાધુઓ સત્સંગમાં આવ્યા ત્યારે ગુરુજીએ પુછ્યું કે તમે તો ત્યાગીઓ છો અને મિલ્કતમાં માત્ર એક ઝુંપડું છે અને તો યે તમે તેનો મોહ છોડી નથી શકતાં જ્યારે આ રાજવી છે અને મિલ્કતમાં આખું રાજ પાટ છે છતાં જ્યારે સત્સંગમાં આવે છે ત્યારે પુરે પુરુ મન સત્સંગમાં રાખે છે. માટે હું તેની રાહ જોતો હોઉ છું.

વેદવ્યાસજીના પુત્ર શુકદેવજી ભાગવતના મહાન કથાકાર. જેમની કથાથી પરિક્ષિતનો સાત દિવસમાં મોક્ષ થયો તે શુકદેવજીને જ્ઞાન મેળવવા વેદવ્યાસજીએ રાજા જનક પાસે મોકલ્યાં હતાં.

આવા મહાન જ્ઞાની અને વિદેહી રાજવીઓ આ કર્મયોગની વિદ્યા જાણતા હતા અને તેઓ સતત બ્રહ્મમાં સ્થિત રહીને લોકોના હિત માટે ય કર્તવ્ય કર્મો કરતા તો પછી જેમને ભોગની ઈચ્છા છે અને સંસારની સિદ્ધિઓ જેમનું લક્ષ્ય છે તેમને માટે તો કર્તવ્ય કર્મ કેટલું આવશ્યક છે તે હવે જરુર સમજી શક્યા હશું.

જેમને કશું મેળવવાનું બાકી નથી અને જેમને કશું ગુમાવવાનું નથી તેવા સિદ્ધ લોકોએ જન હિતાર્થે કર્મો કરે છે તેથી સહુ કોઈને માટે કર્મ કરવા તે શ્રેયસ્કર છે.