ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Tag Archives: ઈંદ્રિયો

વશ ઈંદ્રિયો
પરમ પરાયણ
તે સ્થિતપ્રજ્ઞ

તેના પર સંયમ કરી મત્પર જે જન થાય,
ઈંદ્રિયો વશમાં કરે જ્ઞાની તે જ ગણાય.

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

भावार्थ : इसलिए साधक को चाहिए कि वह उन सम्पूर्ण इन्द्रियों को वश में करके समाहित चित्त हुआ मेरे परायण होकर ध्यान में बैठे क्योंकि जिस पुरुष की इन्द्रियाँ वश में होती हैं, उसी की बुद्धि स्थिर हो जाती है ॥61॥

આપણે જોયું કે આ ઈંદ્રિયોને કાબુમાં રાખવી અત્યંત દુષ્કર કાર્ય છે. ઈંદ્રિયોને જ્યાં સુધી વિષયો નહીં મળે ત્યાં સુધી તે સખણી બેસવાની નથી. સુરદાસજીને રુપમાં ખુબ આસક્તિ હતી તેથી રુપના મોહથી છુટવા કહેવાય છે કે તેમણે આંખોને ફોડી નાખી પણ પ્રભુને ન છોડ્યા. આંખને જતી કરીને જેમણે પ્રભુને ન છોડ્યાં તેવા સુરદાસજીના પદો આજેય ભક્તો ભાવથી ગાય છે જ્યારે ઈંદ્રિયો પાછળ ઘેલા થનારા કરોડો કરોડો લોકો જન્મીને મૃત્યું પામ્યાં તેમને આજે કોઈ યાદે ય કરતું નથી.

કોઈએ સુરદાસજી જેવા આકરા ઉપાયો કરવાની જરુર નથી. અહીં શ્રી કૃષ્ણ સમજાવે છે કે ઈંદ્રિયોને કાઈક કામ જોઈએ છે તેને નવરા બેસવું ગમતું નથી તો તેને કામ આપી દ્યો.

કાનને હંમેશા પરમ ના ગુણ ગાન સંભળાવો.

સ્પર્શ કરવો હોય તો પ્રભુના ચરણનો સ્પર્શ કરો.

દર્શન કરવા હોય તો પ્રભુના રુપના દર્શન કરો.

સુગંધ લેવી હોય તો પ્રભુને ધૂપ દીપ કરો.

જે કાઈ ખાવ તે પ્રભુનો પ્રસાદ સમજીને સાદું ભોજન ગ્રહણ કરો.

ભક્તો અને ભક્તિની પરિકલ્પના જ આ ઈંદ્રિયોને વિષયો પુરા પાડવા માટે છે. નીરાકાર / નિર્ગુણ / અનંત / વિભુ તેવા બ્રહ્મમાં શું સાંભળો? કોને સ્પર્શો? શું ખાવ? શું સુગંધ લ્યો? શું જુવો? ત્યાં તો માત્ર ને માત્ર ચિંતન / મનન અને નિદિધ્યાસન કરવું પડે.

જો ઈંદ્રિયો કાબુમાં ન હોય તો :

શેનું ચિંતન કરે? વિષયોનું.

શેનું મનન કરે? ભોગવેલા ભોગોનું.

નિદિધ્યાસન શું કરે? કાઈ નહીં. ચિંતન / મનન ભોગનું થાય એટલે સીધો ભોગ ભોગવવા જ પ્રવૃત્ત થાય.

એટલા માટે શરુઆતમાં ઈંદ્રિયોને નિકૃષ્ટ વિષયોમાંથી છોડાવવા માટે એક પ્રતિક / છબી / મૂર્તિ કે કોઈ એક પરમ વિષેની વિભાવના ઉભી કરવી પડે અને પછી સર્વ કાર્યો તે પરમ પ્રિત્યર્થે કરતાં કરતાં ઈંદ્રિયો ધીરે ધીરે કાબુમાં આવે.

ઈંદ્રિયોને કાબુમાં લેવા માટે જુદા જુદા અનેક ઉપાયો તે વ્રત / જપ / તપ / ભજન / દેવદર્શન અને તેવા તેવા સાધનો છે. જે ઉપાયથી કાબુમાં આવે તે ઉપાયે ઈંદ્રિયોને કાબુમાં રાખનાર જ જ્ઞાની થવાને લાયક ગણાય.

આપણે ત્યાં તો ઉલટું થયું છે. ઈંદ્રિયોને કાબુમાં લેવા માટેના ઉપાયો જ ઉલટાના ઈંદ્રિયોને બેકાબુ બનાવે છે.

ઉપવાસ કરવાને બદલે અનેક જાતના ફરાળ (ફળાહાર નહીં) ખાય.

મંદીરે દર્શન કરવા ગયો હોય તો પ્રેમમાં પડીને આવે.

પ્રસાદમાં ભાંગ પીવે અને અઠવાડીયા સુધી સાન ભાન ગુમાવી બેસે.

અગરબત્તીના એવા ધુમાડા કરે કે ફેફસામાં ધુમાડો ભરાઈ જાય અને ઉધરસ ખાઈ ખાઈને બેવડ વળી જાય.

ફુલ તોડી તોડીને ભગવાનને ચડાવવા કોકના બગીચા ઉજ્જડ કરી નાખે.

છપ્પન ભોગ ના નામે ખાઇ ખાઈને મોટા ફાંદાળા થઈ જાય.

આવું આવું કરવાથી ઈંદ્રિયો કાબુમાં ન આવે પણ બેકાબુ બની જાય અને જાત જાતના રોગ થાય.

ટુંકમાં અધ્યાત્મને જ્યાં સુધી અધ્યાત્મ તરીકે સમજીએ નહીં કે સમજાવીએ નહીં ત્યાં સુધી આપણાં દેશમાં અને સમગ્ર દુનિયામાં ધર્મને નામે ધતિંગ ચાલશે.

જે સતત પરમ તત્વ સાથે અનુસંધાન ધરાવતો હોય તેવો યોગી / પોતાને બ્રહ્મથી અભીન્ન માનનારો જ્ઞાની / સર્વ કાર્યો પ્રભુ પ્રિત્યર્થે કરનાર ભક્ત અથવા તો નિષ્કામ કર્મો કરીને જગતને ઉપયોગી થતો કર્મયોગી આયાસ પૂર્વક ઈંદ્રિયોને વશ કરે છે અને પરમ પરાયણ રહે છે તેને જ સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય પણ જેની ઈંદ્રિયો બેકાબુ હોય તેને નહીં.


સાધકને ય
બળવાન ઈંદ્રિયો
વિષયે ખેંચે

યત્ન કરે જ્ઞાની છતાં ઈન્દ્રિયો બલવાન,
મનને ખેંચી જાય છે, વિષયોમાં તે જાણ.

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥

भावार्थ : हे अर्जुन! आसक्ति का नाश न होने के कारण ये प्रमथन स्वभाव वाली इन्द्रियाँ यत्न करते हुए बुद्धिमान पुरुष के मन को भी बलात्‌ हर लेती हैं ॥60॥

જેણે શાસ્ત્રનું જ્ઞાન મેળવ્યું છે. સમાધિ પામવાનું જેનું લક્ષ્ય છે. આત્માનંદી થવાનો જેનો દૃઢ નિર્ધાર છે તેવો સાધક સતત સાધના કરીને ઈંદ્રિયો પર કાબુ મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. જો કે આ ઈંદ્રિયોનું સામર્થ્ય જેવું તેવું નથી. પ્રયત્ન કરનાર સાધકને ય તે બળપૂર્વક વિષયોમાં ખેંચી જાય છે. મનને ગમ્મે તેટલું સમજાવો કે વ્યસનોમાં સાર નથી. ઈંદ્રિયોના વિષયોમાં રમમાણ રહેવાથી તો સાંસારાસક્તિ જ વધશે તેમ છતાં ઈંદ્રિયો પરાણે મનને પોતાના મન ગમતા વિષયોમાં ખેંચી જતી હોય છે. સામાન્ય વ્યક્તિ વ્યસની બની જાય પછી વ્યસનની એટલી તો ગુલામી થઈ જાય કે ઉધરસ ખાઈને બેવડ વળી જાય અને કોઈ કહે કે ભાઈ આ હાથમાંથી બીડી તો મુક. તો કહે કે હવે તો જીવ છુટી જાય તો ભલે પણ બીડી નહીં છુટે. તેવી રીતે દરેક ઈંદ્રિયો બળવાન છે અને સહેજ પણ વિષયનો સંગ થાય એટલે તે જીવાત્માને વિષયમાં ખેંચી જાય છે.

મોટા મોટા ઋષિઓ તપોભંગ થઈ જતાં. વ્યાસજી તેના શિષ્યોને સમજાવે છે કે સાધકોએ એકાંતમાં કોઈ સ્ત્રી સાથે ન રહેવું જોઈએ નહીં તો તેની સાધના છુટી જવાની પુરી શક્યતા છે. એક શિષ્યએ દલીલ કરી કે એવું થોડું હોય? જે સાધના કરતો હોય તે તો જાગ્રત જ હોય અને વિષયોથી ચલીત ન થાય. વ્યાસજીએ ત્યારે તો સંભળી લીધું. એક વખત તે શિષ્ય એકાંતમાં સાધના કરતો હોય છે તેવે વખતે મુશળધાર વરસાદ વરસે છે અને એક સ્ત્રી પલળી ગયેલી અને ઠંડીથી ધૃજતી તેના આશ્રમે આશ્રય માંગે છે. પેલા શિષ્ય તેને આશ્રય આપે છે. પછી તો તે સ્ત્રીની કાળજી લેવા લાગે છે. તેને કોરા વસ્ત્રો આપે છે. છેવટે ફીલ્મોમાં બને તેમ … અને એકા એક સ્ત્રીને બદલે વેદવ્યાસજી પ્રગટ થાય છે અને પુછે છે કે કેમ? એકાંતમાં સ્ત્રી સંગ થાય તો સાધક પણ ખેંચાઈ જાય કે નહીં? અને શિષ્ય નું મ્હોં પડી જાય છે. વિશ્વામિત્ર જેવા તપસ્વી પણ મેનકા દ્વારા તપોભંગ થયાં હતાં. સ્વામી નારાયણ સંપ્રદાયના સાધુઓ એટલે જ સ્ત્રી હોય ત્યાં જતાં નથી અથવા તો તેઓ જ્યાં હોય ત્યાં સ્ત્રીઓને આવવા દેતા નથી. જો કે ઘણાં લોકો જાહેરમાં આવા આચારો પાળે પણ કોઈક કોઈક નું એકાંતમાં પતન થતું હોવાના કીસ્સા ઘણી વખત અખબારોમાં આવતા હોય છે. તેવી જ રીતે ધનની લાલસા એ પ્રબળ હોય છે. જે સાધુઓ ધનને હાથ ન લગાડતા હોય તે ક્યારેક એકાદ શાલ માટે ઝગડી પડતાં હોય છે. તેવી રીતે સત્તાની લાલસાએ હોય છે. સંતોની યે ચુંટણી થાય અને ચુંટણી જીતવા હત્યા પણ થાય આવું આવું અવાર નવાર આપણે સાંભળતા હોઈએ છીએ.

શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ એટલે કહેતા કે ગૃહસ્થ તરીકે સાધના કરવી સારી. પત્નિનો સંગ થયે દોષ ન લાગે. સાધુ થઈને પતન થાય તો ઘણું હાનિકારક ગણાય. ગૃહસ્થની સાધના એટલે કીલ્લામાં રહીને થતી સાધના. લગ્ન થાય અને એક-બે સંતાનો થઈ જાય તો સમજદાર પતિ-પત્નિએ ભાઈ-બહેનની જેમ રહીને એકબીજાને સાધનામાં પુરક થવું જોઈએ જેથી ગૃહસ્થાશ્રમ પણ ચાલે અને સાધનામાં પણ આગળ વધી શકાય.

ટુંકમાં કહેવાનું તાત્પર્ય તેટલું છે કે ઈંદ્રિયો ઘણી બળવાન છે અને સાધક કે સંસારી જરાક પણ ગાફેલ રહે તો તેને પતનના માર્ગે ધકેલી શકે છે.


જ્ઞાની ઈંદ્રિયો
કાચબો જ્યમ અંગો
સંકેલી લે છે

જેમ કાચબો અંગને સંકોચી લે છે,
ઈન્દ્રિયોને વિષયથી જ્ઞાની સંકેલે.

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गनीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

भावार्थ : और कछुवा सब ओर से अपने अंगों को जैसे समेट लेता है, वैसे ही जब यह पुरुष इन्द्रियों के विषयों से इन्द्रियों को सब प्रकार से हटा लेता है, तब उसकी बुद्धि स्थिर है (ऐसा समझना चाहिए) ॥58॥

પ્રતિકોનું આગવું મહત્વ હોય છે. શિવ મંદિરમાં પ્રવેશ કરતી વખતે ત્યાં પોઠીયો, કાચબો, શિવજીની ઉપર ફણીધર નાગ, તેની ઉપર ઝારીમાં ટપક્યાં કરતું પાણી, પાછળ રહેલી ઉમાજીની પ્રતિમા આ સર્વનો એક નિશ્ચિત અર્થ છે.

જ્યારે બાહ્ય દુશ્મનો આવી ચડે ત્યારે કાચબો પોતાની ઢાલમાં ચારેય પગ અને માથું અંદર ખેંચી લે છે. અહીં કાચબાના દૃષ્ટાંત દ્વારા તે જ વાત જ્ઞાનીને લાગુ પાડેલ છે. જ્યારે ઈંદ્રિયો બાહ્ય વિષયમાં આસક્ત થવા જાય ત્યારે જ્ઞાની તેને વિષયોથી પાછી ખેંચીને મનની વૃત્તિને આત્મા તરફ વાળી દે છે. જ્ઞાની કર્તવ્ય કર્મો કરવા પુરતી ઈંદ્રિયોને છુટ આપે છે પણ વિષયો ભોગવવા માટે અનુમતિ નથી આપતાં.

કઠોપનિષદમાં જીવને રથની ઉપમા આપીને સમજાવ્યો છે. જેમાં આત્માં રથી છે. બુદ્ધિ સારથી છે. મન લગામ છે. ઈંદ્રિયો ઘોડા છે. અને દેહ રથ છે. જો દેહરુપી રથને લાગેલા ઈંદ્રિયોરુપી પાંચ ઘોડા યથેચ્છ વિહાર કરવા લાગે તો મન રુપી લગામ દ્વારા બુદ્ધિ રુપી સારથીએ તેને પાછાં ખેંચીને યોગ્ય માર્ગે લાવવા જોઈએ. જ્યારે મન રુપી લગામ બુદ્ધિ રુપી સારથીના નિયંત્રણમાં હોય ત્યારે જીવાત્માંની યાત્રા યોગ્ય રીતે થાય છે. જો બુદ્ધિ રુપી સારથીના કાબુમાં મન રુપી લગામ ન હોય તો ઈંદ્રિયરુપી ઘોડા તેને યથેચ્છ ભ્રમણ કરાવીને દેહરુપી રથને વિષયોરુપી ખાડામાં ગબડાવી દે છે અને પરીણામે જીવાત્માની અધોગતિ થાય છે.

જે જ્ઞાની છે જેની બુદ્ધિ અચળ છે તેમનો ઈંદ્રિયો અને મન પર કાબુ હોય છે. આવા જ્ઞાનીઓની ઈંદ્રિયો જ્યારે વિષયોમાં યથેચ્છ ભ્રમણ કરવા ઈચ્છે ત્યારે જ્ઞાની તેને મનરુપી લગામથી પાછી ખેંચી લે છે.