ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Tag Archives: આત્મા

જ્ઞાનનાશક
કામના પાપરુપ
તે નષ્ટ કર

મન બુદ્ધિ ઈન્દ્રિયનો તેથી કાબુ કરી,
જ્ઞાનનાશ કરનાર તે પાપી નાખ હણી.

બળવત્તર
ઈંદ્રિયો મન બુદ્ધિ
આત્મા ઉત્તમ

ઈંદ્રિયો બળવાન છે, મન તેથી બળવાન,
મનથી બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે, આત્મા ઉત્તમ જાણ.

કામ દુશ્મન
શીઘ્ર હણવા યોગ્ય
આત્મશક્તિથી

આત્માને ઉત્તમ ગણી, આત્મશક્તિ ધારી,
કામરુપ આ શત્રુને શીઘ્ર નાખ મારી.

અધ્યાય ૩ સમાપ્ત

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्‌ ॥

भावार्थ : इसलिए हे अर्जुन! तू पहले इन्द्रियों को वश में करके इस ज्ञान और विज्ञान का नाश करने वाले महान पापी काम को अवश्य ही बलपूर्वक मार डाल ॥41॥

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥

भावार्थ : इन्द्रियों को स्थूल शरीर से पर यानी श्रेष्ठ, बलवान और सूक्ष्म कहते हैं। इन इन्द्रियों से पर मन है, मन से भी पर बुद्धि है और जो बुद्धि से भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ॥42॥

एवं बुद्धेः परं बुद्धवा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्‌ ॥

भावार्थ : इस प्रकार बुद्धि से पर अर्थात सूक्ष्म, बलवान और अत्यन्त श्रेष्ठ आत्मा को जानकर और बुद्धि द्वारा मन को वश में करके हे महाबाहो! तू इस कामरूप दुर्जय शत्रु को मार डाल ॥43॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥3॥

ઈંદ્રિયો વિષયોમાં પરાણે ખેંચી જાય તેવી બળવાન છે મન તેના કરતાં વધારે શક્તિશાળી છે જ્યારે મનુષ્યને મળેલ તમામ પ્રાકૃતિક અવયવમાં બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે. વિષયાસક્ત ઈંદ્રિયો, વિષયોનું ચિંતન કરતું મન અને વિષયમાં યથેચ્છ વિહાર કરવાની અનુમતી આપનારી બુદ્ધિથી આત્મજ્ઞાનની એટલે કે સ્વરુપની વિસ્મૃતિ થઈ જાય છે. અનંત, વિભુ અને સત ચિત આનંદ સ્વરુપનું વિસ્મરણ કરાવીને અસત, જડ અને દુ:ખરુપ શરીરમાં હું પણું કરાવનારી કામનાઓ જ્ઞાનનો નાશ કરતી હોવાથી જીવાત્મા માટે શત્રુરુપ છે.

આ શત્રુરુપ કામ આત્મ શક્તિ ધારણ કરીને નાશ કરવા યોગ્ય છે. અર્જુનને ઉદ્દેશીને શ્રી ભગવાન અનાસક્ત ભાવે પોતાની પ્રકૃતિ પ્રમાણે સ્વધર્મનુમ પાલન નીષ્કામ ભાવે કરતાં રહીને તેમાં આડે આવતા કામ ક્રોધ રુપી શત્રુનો નાશ કરવાની તથા પ્રબળ આત્મશક્તિથી ઈંદ્રિય, મન અને બુદ્ધિને વશમાં રાખવાનું સુચવે છે.

વર્ડપ્રેસ દેશે મધુવન ક્ષેત્રે સરળ ગીતા – હાઈકુના ત્રીજા અધ્યાયની ટીકા આગંતુક મહારાજ દ્વારા પૂર્ણ થઈ.

Advertisements

સ્વરુપે મગ્ન
અકર્તા સદા સુખી
આત્મ સંતોષી

આત્મામાં સંતોષ ને રતિસુખ છે જેને
આત્મામાં જે મગ્ન છે કર્મ નથી તેને.

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥

भावार्थ : परन्तु जो मनुष्य आत्मा में ही रमण करने वाला और आत्मा में ही तृप्त तथा आत्मा में ही सन्तुष्ट हो, उसके लिए कोई कर्तव्य नहीं है ॥17॥

જ્યાં સુધી ભોગની ઈચ્છા છે ત્યાં સુધી કર્તવ્ય કર્મો કરવા આવશ્યક છે. કર્મો સઘળા પ્રકૃતિના પ્રકૃતિ માટે પ્રકૃતિ દ્વારા થતાં અનેક વિધ યજ્ઞો છે. પ્રકૃતિનો આધાર બ્રહ્મ છે. ચૈતન્યનો જેટલો ભાગ શરીર રોકે છે તેને કૂટસ્થ કહે છે. અંત:કરણમાં પડતાં ચૈતન્યના પ્રતિબિંબને ચિદાભાસ કહેવાય છે. જેમનું ચિદાભાસ કૂટસ્થ સાથે સતત અનુસંધાન કરવા રુપ રમણ કરે છે જેવા કે રમણ મહર્ષિ તેમને સર્વોચ્ચ સુખ નિત્ય પ્રાપ્ત હોઈને તેઓ પછી નિકૃષ્ટ સુખ માટે પ્રવૃત્ત થઈ શકતાં નથી. આવા આત્માથી આત્મામાં સંતુષ્ટ મહાપુરુષોને પ્રકૃતિની કશી આવશ્યકતા ન રહેતી હોવાથી તેને માટે કશાં કર્મો પણ શેષ રહેતા નથી.

જીવ ભાવ ક્યારથી આવ્યો તે કહી શકાય નહીં. જેવી રીતે ખેલાડીને રમવાની ઈચ્છા થાય અને તે રમતના મેદાનમાં ઉતરે તેવી રીતે જ્યારથી આ સૃષ્ટિ રુપી રમતના મેદાનમાં પ્રકૃતિના સત્વગુણને રમવાની ઈચ્છા થાય ત્યારથી તેટલા ભાગમાં જીવભાવ આવી જાય. જેમ જેમ તે પ્રકૃતિના અન્ય ગુણો સાથે ભળીને વિધ વિધ પરીવર્તનો અનુભવે તેમ તેમ તેનો જીવ ભાવ દૃઢ થતો જાય. રજો ગુણ અને તમોગુણના મીશ્રણથી પોતાના સત્વમાં ઘટાડો થવાથી જ્યારે તે ત્રાસ અનુભવવા લાગે ત્યારે કોઈ કોઈને રજો તમો ગુણથી છુટવાની ઈચ્છા થાય. સાધન / ભજન / યોગ અને નિષ્કામ કર્મો કરીને છેવટે જ્યારે તે રજો ગુણ અને તમો ગુણથી નિવૃત્ત થાય ત્યારે તેને હાશ થાય. છેવટે તે સત્વ ગુણમાં પડતું ચૈતન્ય અને સત્વગુણ તે બંનેનું કાલ્પનિક જોડાણ (જીવ) રમવાની ઇચ્છા છોડીને પોતાના સ્વરુપ ચૈતન્ય બ્રહ્મ સાથે પહેલેથી જ રહેલી એકતા અનુભવે ત્યારે તે ફરી સૃષ્ટિના રજો ગુણ તમો ગુણ થી આકર્ષાતો નથી અને સત્વ ગુણને ય છોડીને આત્મભાવમાં સ્થિત થઈને અહં બ્રહ્માસ્મિ નો અનુભવ કરી કૃત કૃત્ય થાય છે.

જ્ઞાન કોને થાય? કૂટસ્થને કે ચિદાભાસને?
જ્ઞાન હંમેશા ચિદાભાસને થાય – કૂટસ્થ તો જ્ઞાન સ્વરૂપ છે.


આશ્ચર્યે કોઈ
જુવે બોલે સાંભળે
અગમ્ય આત્મા

હજારે કોઈ
બોલે સુણે, જાણે તો
કરોડે કો’ક


અચરજ પામીને જુએ કોઈ આત્માને,
અચરજથી બોલે સુણે કોઈ આત્માને.

શ્રોતા વક્તા સર્વ તે હજારમાંથી કો’ક,
જાણી શકતા આત્મને કરોડમાંથી કોક.



લોક જે રીતે
વસ્ત્ર બદલે, તેમ
આત્મા શરીર


જૂના વસ્ત્રો તજી ધરે નવીન વસ્ત્રો લોક,
તેમ દેહ ધારે નવો આત્મા ન કર શોક.



અજ નિત્યાત્મા
અવિનાશીને જાણ્યે
ન વેર-શોક


અવિનાશી અજ નિત્ય જે આત્માને જાણે,
તે કોને મારી શકે, મરાયેલાં માને?



અજરામર
નિત્યાત્મા સનાતન
ન મારે-મરે


આત્મા ના જન્મે મરે, હણે નહીં ન હણાય,
નિત્ય સનાતન છે કહ્યો, અનાદિ તેમ સદાય.



ન વધકર્તા
અવધ્ય તેવો આત્મા
અજ્ઞ અજાણ


હણેલ કે હણનાર જે આત્માને માને,
આત્મા ના મારે મરે તે જન ના જાણે.