ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

રક્ષા બંધન

This slideshow requires JavaScript.

વ્યસન એટલે ગુલામી

વ્યસન એટલે શું? જે કાર્ય જરુરી ન હોય, કર્તવ્યરુપ ન હોય છતાં તે કાર્યમાં સ્વેચ્છાએ વારંવાર પ્રવૃત્ત કરનારી વૃત્તિ તેનું નામ વ્યસન.

કોઈ પણ પ્રકારનું વ્યસન સ્વતંત્રતા ઉપર તરાપ મારે છે અને ગુલામ બનાવે છે.

કોઈ વ્યક્તિ / વસ્તુ વગર ન ચાલે, કોઈ કાર્ય કે વિચાર કર્યા વગર ન ચાલે તે સઘળાં વ્યસન છે.

વ્યક્તિ વગર ન ચાલે એટલે કે કોઈ વ્યક્તિની એટલી બધી આસક્તિ થઈ જાય કે તેની ગેરહાજરીમાં મન ઉદાસ રહે, કોઈ કાર્યમાં ચિત્ત ન ચોંટે તો તે વ્યક્તિ પ્રત્યે પ્રેમ ન કહેવાય પરંતુ તે વ્યક્તિમાં રહેલી આસક્તિથી નોતરેલી ગુલામી ગણાય.

કોઈ વસ્તુ કે પદાર્થ વગર ન ચાલે તો તે પદાર્થના ગુલામ બન્યાં કહેવાઈએ. વસ્તુ કે પદાર્થના વ્યસન બે રીતે હોઈ શકે. એકતો પદાર્થને ગ્રહણ કરવા એટલે કે ચા, કોફી, તંબાકુ, ગુટખા, શરાબ, હેરોઈન વગેરે નશીલા પદાર્થો અથવા તો મીઠાઈ, ફરસાણ કે અન્ય કોઈ પદાર્થ કે જેને ગ્રહણ કર્યા વગર ચેન ન પડે તો તે પદાર્થની ગુલામી થઈ. તેવી જ રીતે પંખો ન હોય, એસી ન હોય, વીજળી ન હોય, વાહન ન હોય કે અન્ય કોઈ સગવડ કે વસ્તુ ન હોય અને તેના વગર અકળાઈ ઉઠીએ તો તે વસ્તુ કે સગવડનું વ્યસન કે ગુલામી થઈ.

કોઈ ક્રીયા કે કાર્ય ન કરવામાં આવે જેમ કે બપોરે ઉંઘ્યા વગર કોઈને ન ચાલે અથવા તો હીંચકા વગર બેસવું ફાવે જ નહી અથવા તો હાથ પગ સતત હલાવ્યા કર્યા વગર ન ચાલે, ઈન્ટરનેટમાં ફેસબુક કે બ્લોગ કે ઈ-મેઈલ જોયા વગર ન ચાલે વગેરે ક્રીયાત્મક ગુલામી છે.

ઘણી વખત એકનો એક વિચાર કરવાની યે ગુલામી થઈ જતી હોય છે. કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુ હાજર ન હોય અને સતત તેનું ચિંતન આપોઆપ થયાં કરે, કોઈ વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની ઝંખના હોય તો વારંવાર તેના વિચાર આવ્યાં કરે, કશોક ભાવ કે અભાવ સતત મનમાં ખટક્યાં કરે, એકની એક બાબતનો વિચાર આવ્યાં કરે તે માનસીક કે વૈચારિક ગુલામી છે.

વ્યસન સ્વતંત્રતા ઉપર તરાપ મારતાં હોવાથી ઈચ્છનીય નથી. વ્યસનથી શારીરીક, આર્થિક અને માનસિક પતન નોંધાયા હોવાના દાખલાં બહોળાં પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

વ્યસનો અજ્ઞાનવશ, સંગદોષને લીધે, દુ:ખ ભુલવા કે સુખ પ્રાપ્ત કરવા શરુ થતાં હોય છે અને પછી તે વ્યસન ચિત્તતંત્ર ઉપર એટલો કાબુ કરે છે વ્યસનીને અધ:પતન કરાવીને જ રહે છે.

સારા વ્યસનો પણ હોઈ શકે. જેમકે પુસ્તકો વાંચ્યા કરવા, નવું નવું શીખ્યાં કરવું, ટીવીમાં માહિતિ સભર કાર્યક્રમો જોયા કરવા, વ્યવસાય કોરાણે મુકીને પ્રવાસે ઉપડી જવું વગેરે. સારા વ્યસનો યે કર્તવ્યકર્મોથી ચ્યૂત કરતા હોવાથી ગુલામ તો બનાવે જ છે.

સારા હોય કે ખરાબ વ્યસન તે વ્યસન છે અને વ્યસનોના ગુલામ થઈને નીજ સ્વતંત્રતા ન ગુમાવવી તે જાગૃત મનુષ્યની નીશાની છે.

શું આપણે વ્યસનમુક્ત રહેવાનો પુરુષાર્થ કરી શકીએ છીએ?

મદદ

મનુષ્ય સામાજિક પ્રાણી છે. પ્રાણીઓમાં પ્રાણ મુખ્ય હોવાથી પ્રાણીઓ તરીકે ઓળખાય છે. મનુષ્યમાં મન મુખ્ય હોવાથી મનુષ્ય તરીકે ઓળખાય છે. મન અને પ્રાણ સંયુક્ત જોડકા છે. મનને વશ કરવાથી પ્રાણ વશ થાય અને પ્રાણને વશ કરવાથી મન વશ થાય.

પ્રત્યેક મનુષ્ય પાસે સ્વતંત્ર મન હોવાથી અને સ્વતંત્ર વિચાર પ્રણાલી હોવાથી વળી વિચારોની અનેકવિધતા હોવાથી તેમની વચ્ચે સમાનતા હોવાની શક્યતા નહીંવત છે.

પૃથ્વી ઉપરના સર્વ પ્રાણીઓમાં માત્ર મનુષ્ય એવો છે કે જેણે સમાજની રચના કરી છે અને સામુહિક રીતે રહેતાં શીખ્યો છે. અન્ય પ્રાણીઓ એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમ કે ધૃણા કે અન્ય ભાવો થોડા ઘણાં વ્યક્ત કરી શકે છે પણ વિચારોનું આદાન પ્રદાન એક માત્ર મનુષ્ય જ કરી શકે છે.

સામાજિક પ્રાણી હોવાથી અને સમુદાયમાં રહેતો હોવાથી એક મનુષ્ય બીજાને મદદરુપ થઈ શકે / અવરોધરુપ થઈ શકે અથવા તો તટસ્થ રહી શકે.

સામાન્ય રીતે પોતાને નુકશાન ન જતુ હોય તો મનુષ્ય બીજાને મદદરુપ થવા તૈયાર થતો હોય છે. તેવી જ રીતે પોતાને કશો લાભ ન હોય તો તે અન્યને અવરોધરુપ થતો નહી હોતો. કેટલાક મનુષ્યો સ્વના લાભ માટે અન્યને નુકશાન પણ કરી શકે છે. ટુંકમાં મનુષ્યોના એકબીજા સાથેના વ્યવહારો લાભાલાભ સાથે સંકળાયેલા હોય છે.

જેમ જેમ સમજણ વિકસતી જાય તેમ તેમ મનુષ્ય બીજાને વધુને વધુ મદદરુપ થવાનો પ્રયાસ કરે છે. જેમની સાથે આત્મિયતાની લાગણી હોય તેને પણ મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. કુટુંબની વ્યક્તિઓ પોતાના કુટુંબીજનોને, એક મિત્ર બીજા મિત્રને, એક સમુદાય પોતાની જેવા અન્ય સમુદાયને, એક દેશની વ્યક્તિ પોતાના દેશની વ્યક્તિને, એક ધર્મની વ્યક્તિ પોતાના ધર્મની વ્યક્તિને મદદ કરવા તૈયાર થતી હોય છે. જ્યાં આત્મિયતા નથી હોતી ત્યાં મદદ કરવાની ભાવના કે ઈચ્છા ઉત્પન્ન થતી નથી હોતી.

મદદ ઘણાં સ્તરે થઈ શકે. જેમ કે ભુખી વ્યક્તિને અન્ન આપીએ તો તે એક ટંક પુરતી મદદ થઈ કહેવાય. વસ્ત્રહિનને વસ્ત્ર મળે તો તે થોડા લાંબા સમયની મદદ કહેવાય, ઘર વિહોણાંને ઘર મળે તો તે વધુ સારી મદદ કહેવાય. આર્થિક મદદથી થોડા સમય માટે જે તે વ્યક્તિનું દુ:ખ ભાંગે. જે તે વ્યક્તિને પોતાના પગ પર ખડો થવા માટે સક્ષમ બનાવવામાં આવે તો તે કાયમી મદદ થઈ ગણાય. આ ઉપરાંત શૈક્ષણિક મદદ, વૈચારિક મદદ, ભાવનાત્મક હુંફ કે લાગણી દ્વારા થતી મદદ વગેરે મદદ પણ સમયાંતરે ઉપયોગી મદદ હોય છે.

આત્મિયતા આવે કેવી રીતે? આત્મિયતા કોના વચ્ચે બંધાય? આત્મિયતા માટે અવરોધક કોણ? આત્મિયતા શેનાથી તુટે?

જ્યારે કશીક સમાનતા હોય ત્યારે આત્મિયતા આવે. એકબીજા સાથે વ્યવહાર કરવાથી આત્મિયતા બંધાય. મતભેદ અને મનભેદ આત્મિયતાના અવરોધક છે. મતભેદ અને મનભેદ હદ બહાર વધે ત્યારે આત્મિયતા તુટે.

વ્યક્તિની વિચાર સરણી અને લાગણી તંત્ર જેમ વધુ વિકસિત હોય તેમ તે વધુ વ્યક્તિઓ સાથે આત્મિયતા અનુભવી શકે. પોતાને જે તે કુટુંબનો માનનાર માત્ર કુટુંબ પ્રત્યે આત્મિયતા ધરાવશે. કોઈ સમાજનો માનવાથી તે સમાજ પ્રત્યે. કોઈ જાતીનો કે વર્ણનો માનવાથી તે જાતી કે વર્ણ પ્રત્યે. કોઈ પ્રદેશનો માનવાથી તે પ્રદેશ પ્રત્યે. કોઈ દેશનો માનવાથી તે દેશ અને તે દેશના નાગરીક પ્રત્યે. માનવ માનવાથી પ્રત્યેક માનવ પ્રત્યે. પ્રાણધારી માનવાથી પ્રત્યેક પ્રાણીઓ પ્રત્યે. સજીવ માનવાથી મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિ પ્રત્યે અને ચૈતન્યરુપ આત્મા માનવાથી સઘળાં જીવો, જગત અને જગદીશ્વર પ્રત્યે આત્મિયતા અનુભવાય.

મદદ કરવાની ભાવનાનું ક્ષેત્ર પણ જેમ જેમ આત્મિયતા વધે તેમ વિકસે. વ્યવહારીક જગતમાં સર્વોચ્ચ મદદ બીજી વ્યક્તિને પગભર કરવામાં છે જ્યારે આધ્યાત્મિક જગતમાં સર્વોચ્ચ મદદ બીજી વ્યક્તિને માયા / પ્રકૃતિ કે જડના બંધનોમાંથી સર્વથા મુક્ત કરીને આધ્યાત્મિક રાજ્યમાં વિચરતો કરવામાં છે.

ક્ષેત્ર કોઈ પણ હોય મદદ કરવી અને મદદ મેળવવી તે આનંદદાયક ક્રીયા છે. જગદીશ્વરની સહાય તો સદાય આપણને હોય જ છે માત્ર આપણે તે જાણતા નથી એટલું જ.

શું આપણે યથાશક્તિ અન્ય જીવોને મદદરુપ થવા અને આ જગતને વધુ રહેવાલાયક બનાવવા પ્રયાસ કરશું?

જળકમળવત

ઉગે કમળ પંકમાં તદપી દેવ શીરે ચઢે
જન્મથી નહીં કર્મથી ઓળખાય ગુણો વડે

મીત્રો,

આપણે જાણીએ છીએ કે કમળ કાદવમાં ઉગે છે. તેના ગુણો, તેની સુંદરતા તેનું માધુર્ય તેની કોમળતા આ બધાને લીધે તેનું જન્મ સ્થળ કાદવ હોવા છતાં તે દેવનું મસ્તક શોભાવવાને લાયક બને છે.

જે સમાજ કે સંસ્કૃતિ જન્મના આધારે કોઈનું મૂલ્યાંકન કરતી હોય અને ગુણોના આધારે નહીં તે સમાજ, સંસ્કૃતિ અને તેની છીછરી માનસિકતાને હજાર વાર લ્યાનત છે.

કમળ કાદવમાં ઉગે છે છતાં એવું તો તેનામાં શું છે કે તે દેવનું મસ્તક શોભાવે છે? તેનામાં અસંગતા છે. કાદવમાં હોવા છતાં કાદવનો તેને સ્પર્શ નથી. જળમાં હોવા છતાં તે ભીનું થતું નથી. આ તેનો અસ્પર્શ યોગ છે. માનવી માનવીને અડવાથી અભડાઈ નથી જતો પણ દુર્ગુણો, વ્યસનો, મૂલ્યહિનતા અને ભ્રષ્ટાચાર કરવાને લીધે અભડાઈ ગયો છે. નિર્દોષ અને કચડાયેલી પ્રજાને જે હડધૂત કરે છે અને ભ્રષ્ટ, ખાઈ બદેલાના ચરણોમાં આળોટે છે તેવા નાપાક મનુષ્યો જ્યારે સત્તાની ધૂંસરી લઈને બેઠા હોય તો તેમની સાન કોણ ઠેકાણે લાવશે તે ય એક યક્ષ પ્રશ્ન છે. જો કે ભારતમાં તો દરેક પ્રશ્નને હલ ન કરીને યક્ષ પ્રશ્નો બનાવી દેવાયા છે. વિલંબીત ન્યાય પ્રક્રીયા, અવિરત ભ્રષ્ટાચાર, વડાપ્રધાન જેવા સર્વોચ્ચ પદાધિકારીઓની અનિર્ણયાત્મકતા વગેરે વગેરે.

વ્યક્તિથી સમુહ બને, સમુહથી રાષ્ટ્ર. આપણી વ્યક્તિઓ બગડી પરીણામે રાષ્ટ્ર બગડ્યું. દેશ પરતંત્ર હતો તે વખતે સ્વામી વિવેકાનંદને એક દેશપ્રેમી જૂથ મળવા ગયું અને પુછ્યું કે ભારતની આઝાદી માટે આપ કેમ કશું કરતાં નથી? તેમણે કહ્યું કે આપનો સવાલ સારો છે પણ આપણી પાસે એવા માણસો છે કે જે આઝાદીને પચાવી શકે? પહેલાં માણસો તૈયાર કરવા છે, રાષ્ટ્ર તો આપો આપ બનશે. યક્ષ પ્રશ્ન તો આજે ય છે જ ને કે એવા માણસો ક્યાં છે ? કે જે આઝાદ ભારતને ગૌરવથી મસ્તક ઉંચુ રાખી શકે તેવી પરિસ્થિતિમાં મુકે.

ભ્રષ્ટાચાર, વ્યસનો, સામાજીક / ધાર્મિક / આર્થિક / પ્રાદેશીક / નાત જાત વગેરેમાં વિભાજીત અંદરો અંદરના કલહમાં ડુબેલ આપણી પ્રજામાં નાગરીકત્વ જ ક્યાં છે? અને આ નાગરીક્ત્વ કોણ ઉભું કરશે? જરુર છે માણસને માણસ બનાવવાની, સર્વત્ર ઉછળી રહેલા કાદવ વચ્ચે પોતાની જાતને જળકમળવત અલિપ્ત રાખીને સાચું મનુષ્યત્વ પ્રાપ્ત કરવાની.

શંકરાચાર્યજી કહેતા કે મનુષ્યત્વં, મુમુક્ષુત્વં અને મહાપુરુષનો સંગમ દુર્લભ છે જે સાવ સાચી વાત છે. આજે મનુષ્યત્વં જ લુપ્ત થઈ ગયું છે. મુમુક્ષુત્વં અને મહાપુરુષોના સમાગમની તો વાત જ જવા દઈએ.

શું આપણે કાદવની વચ્ચે જળકમળવત રહી શકીશું?

વરસાદ નથી – હવે કેમનું થશે?

ચોમાસામાં વરસાદ ન પડે તો જીવો ગભરાઈ જાય છે. શા માટે?

૧. પાણીની અછત થાય છે.
૨. પાક નીષ્ફળ જાય છે.
૩. નહાવાના આનંદથી પ્રકૃતિપ્રેમીઓ વંચિત રહી જાય છે.

પાણીની અછત થાય તો શું વાંધો?

પાણી જીવન જરુરીયાતનું અતી આવશ્યક અંગ છે. પાણી પીધા વગર જીવન ન ટકે. પાણી વગર સ્વચ્છતા ન રહે અને ગંદકી ન હટે.

પાક નીષ્ફળ જાય તો શું વાંધો?

ખાવા માટે જરુરી અન્ન ન ઉપજે. અન્નની અછત સર્જાય. ઉપલબ્ધ અન્ન મોંઘુ બને. અન્ન જીવન ટકાવી રાખવા માટે આવશ્યક છે.

જે દેશમાં પાણીની અછત છે તેવા દેશો જેવા કે ઈઝરાયેલ વગેરે પાણીના એક એક ટીપાનો સદુપયોગ કરે છે જ્યારે આપણે આપણાં જળાશયોની જાળવણી માટે ઘણાં બેદરકાર છીએ.

વરસાદ ઉપર આપણો કાબુ ન હોવાથી અને ક્યારે અતિવૃષ્ટિ કે ક્યારે અનાવૃષ્ટિ થાય તે આપણે જાણતાં ન હોવાથી જળ અને જળાશયો તથા અન્ન અને અન્નના ભંડારોની યોગ્ય જાળવણી કરવી અને તેનો યોગ્ય માત્રામાં સદુપયોગ કરતાં શીખવું અને શીખવવું તે આવશ્યક બાબત છે.

આપણાં પૂર્વજો બીજાનું કેમ પડાવી લેવું, બીજાને કેમ મ્હાત કરવા, બીજાને કેમ નીચાજોણું થાય તેવો પ્રયાસ કરવો વગેરે બાબતે કુશળ નહોતા પણ તેઓ વર્ષ ચાલે તેટલા અનાજના કોઠાર ભરી રાખવા જેટલા અને પાણીના સંગ્રહ માટે કુવા / વાવ / તળાવ અને જમીનમાં મોટા ટાંકા બનાવવાનું કાર્ય કરી શકે તેટલાં વ્યવહારુ તો હતાં.

પ્રગતિની વાતો અને કાર્યની સાથે સાથે રોજ બરોજની જીંદગી સરળતાથી કેમ જીવી શકાય તે વીશે અને જે અન્ન, હવા, પાણી, જમીન અને આકાશ વગર જીવન શક્ય જ નથી તે પર્યાવરણની જાળવણી અંગે ય થોડાં જાગૃત થઈએ તો કેવું?

હું માનવી માનવ થાઉ તો યે ઘણું

એક દિવસ હું લટાર મારવા નીકળ્યો.

કોયલ મજાના ટહુકા કરતી હતી, કાગડો કર્કશ અવાજે કાં કાં કરતો હતો, ચકલીઓ ઉડા ઉડ કરતાં કરતાં ચીં ચીં કરતી હતી, કાબર કલબલાટ. મેં તે દરેકને વારાફરતી પુછ્યું તમારી જાતી કઈ? તમારો આશ્રમ ક્યો? તમારો વર્ણ શું છે? અરે તમે ધનિક છો કે ગરીબ કાઈક તો કહો.

કોઈએ મારી વાત કાને ય ન ધરી. પોતાની મસ્તીમાં કોયલ ટહુકા કરતી રહીં, કાગડો કાં કાં કરતો રહ્યો, કાબર કલબલતી રહી અને ચકલી ચીં ચીં કરતી રહી.

મને તો ભારે આશ્ચર્ય થયું કે અરે અમે જેમને સમસ્યા માનીએ છીએ તેને આ પક્ષીઓ સમસ્યા ગણતા જ નથી.

હું આગળ વધ્યો.

ગુલાબ કાંટાની વચ્ચે સુગંધ પ્રસરાવતું ઉભું હતુ, જુઈના ગુચ્છાઓ હવાની લહેરખીની સાથે ફરફરતા હતાં. ચંપો, ચમેલી, કરેણ, ગલગોટા, અરે કાદવની વચ્ચે કમળ એવી રીતે અનેક જાતના પુષ્પો સૌંદર્ય અને સુગંધ લહેરાવતા હતાં.

મને ખાત્રી થઈ કે આ લોકોમાં તો જરુર ઉંચ નિચનો ભેદભાવ હશે જ. મેં તેમને પુછ્યું કે તમારામાં ઉંચુ કોણ અને નીચું કોણ? કોણ સાવ ક્ષુલ્લક છે અને કોણ અતીશય મહાન?

કોઈ કાઈ ન બોલ્યું માત્ર મંદ મંદ હાસ્ય વેરતાં સુગંધ અને સૌંદર્ય પ્રસરાવતા રહ્યાં.

હું તો વિમાસણમાં પડી ગયો. થયું કે અરે આતો કેવા મૂર્ખ છે તેમનામાં ઉંચ નીચનું અભીમાન જ નથી !

આગળ વધ્યો – કુતરા એકબીજા સામે ભસતાં હતાં, ગધેડા લાતાલાત કરતા હતા, ખુંટીયાઓ ઝગડતા હતા, ભુંડડાઓ ગંદકી ચુંથતા હતા.

તે સહુને પુછવાની હિંમત ન ચાલી. છાનો માનો ઘર ભેગો થયો. વિચાર કરવા લાગ્યો કે અંત:કરણ વિકસે તેમ જો સમજણ ન વિકસે તો મનુષ્ય અને પશુમાં કશો ફેર નથી.

મનમાં ગાંઠ વાળી કે બીજું કાઈ થવાય કે ન થવાય માણસ બનવાનો પ્રયાસ આજીવન કરવા જેવો છે.


હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું – સુંદરમ


જાગૃત અખબાર / સરકાર / નાગરીક ક્રાંતી સર્જી શકે

મીત્રો,

આપણે સહુ આ ગીત કેટલીએ વખત સાંભળી ચૂક્યાં હશું કે :

ઉઠ જાગ મુસાફીર ભોર ભઈ
અબ રૈન કહાં જો સોવત હૈ
જો સોવત હૈ સો ખોવત હૈ
જો જાગત હૈ સો પાવત હૈ

એક જાગૃત અખબાર શું કરી શકે તે વિશે આજે સૌરાષ્ટ સમાચારમાં સમાચાર વાંચીને આનંદાશ્રુ આવ્યા.

ભાસ્કરના વાચકોની તાકાત : ૭ રાજ્યોમાં ગુટખા બંધ

વાચકોની તાકાત સાથે મધ્યપ્રદેશથી શરૂ થયેલી ગુટખા સામેના પ્રતિબંધની સફર માત્ર ત્રણ મહિનામાં સાત રાજ્યો સુધી પહોંચી ગઇ છે.

સ્વામી વિવેકાનંદ કહે છે કે : બહુ કાળ સુધી આપણે રોતા રહ્યાં છીએ, હવે વધુ રડવાની જરુર નથી. ઉભા થાઓ, તમારા પગ પર ટટ્ટાર ખડાં રહો અને દૃઢ મજબૂત બનો.

આજે કહેવાનું મન થાય છે કે : બહુ કાળ સુધી આપણે સુતા રહ્યાં છીએ, જાગૃત બનો. તમારી સમસ્યા તમે ઉકેલો અને બીજાને સમસ્યા ઉકેલવામાં મદદરુપ થાઓ.


૭ રાજ્યોમાં ગુટખા બંધ