વ્યસન એટલે શું? જે કાર્ય જરુરી ન હોય, કર્તવ્યરુપ ન હોય છતાં તે કાર્યમાં સ્વેચ્છાએ વારંવાર પ્રવૃત્ત કરનારી વૃત્તિ તેનું નામ વ્યસન.

કોઈ પણ પ્રકારનું વ્યસન સ્વતંત્રતા ઉપર તરાપ મારે છે અને ગુલામ બનાવે છે.

કોઈ વ્યક્તિ / વસ્તુ વગર ન ચાલે, કોઈ કાર્ય કે વિચાર કર્યા વગર ન ચાલે તે સઘળાં વ્યસન છે.

વ્યક્તિ વગર ન ચાલે એટલે કે કોઈ વ્યક્તિની એટલી બધી આસક્તિ થઈ જાય કે તેની ગેરહાજરીમાં મન ઉદાસ રહે, કોઈ કાર્યમાં ચિત્ત ન ચોંટે તો તે વ્યક્તિ પ્રત્યે પ્રેમ ન કહેવાય પરંતુ તે વ્યક્તિમાં રહેલી આસક્તિથી નોતરેલી ગુલામી ગણાય.

કોઈ વસ્તુ કે પદાર્થ વગર ન ચાલે તો તે પદાર્થના ગુલામ બન્યાં કહેવાઈએ. વસ્તુ કે પદાર્થના વ્યસન બે રીતે હોઈ શકે. એકતો પદાર્થને ગ્રહણ કરવા એટલે કે ચા, કોફી, તંબાકુ, ગુટખા, શરાબ, હેરોઈન વગેરે નશીલા પદાર્થો અથવા તો મીઠાઈ, ફરસાણ કે અન્ય કોઈ પદાર્થ કે જેને ગ્રહણ કર્યા વગર ચેન ન પડે તો તે પદાર્થની ગુલામી થઈ. તેવી જ રીતે પંખો ન હોય, એસી ન હોય, વીજળી ન હોય, વાહન ન હોય કે અન્ય કોઈ સગવડ કે વસ્તુ ન હોય અને તેના વગર અકળાઈ ઉઠીએ તો તે વસ્તુ કે સગવડનું વ્યસન કે ગુલામી થઈ.

કોઈ ક્રીયા કે કાર્ય ન કરવામાં આવે જેમ કે બપોરે ઉંઘ્યા વગર કોઈને ન ચાલે અથવા તો હીંચકા વગર બેસવું ફાવે જ નહી અથવા તો હાથ પગ સતત હલાવ્યા કર્યા વગર ન ચાલે, ઈન્ટરનેટમાં ફેસબુક કે બ્લોગ કે ઈ-મેઈલ જોયા વગર ન ચાલે વગેરે ક્રીયાત્મક ગુલામી છે.

ઘણી વખત એકનો એક વિચાર કરવાની યે ગુલામી થઈ જતી હોય છે. કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુ હાજર ન હોય અને સતત તેનું ચિંતન આપોઆપ થયાં કરે, કોઈ વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની ઝંખના હોય તો વારંવાર તેના વિચાર આવ્યાં કરે, કશોક ભાવ કે અભાવ સતત મનમાં ખટક્યાં કરે, એકની એક બાબતનો વિચાર આવ્યાં કરે તે માનસીક કે વૈચારિક ગુલામી છે.

વ્યસન સ્વતંત્રતા ઉપર તરાપ મારતાં હોવાથી ઈચ્છનીય નથી. વ્યસનથી શારીરીક, આર્થિક અને માનસિક પતન નોંધાયા હોવાના દાખલાં બહોળાં પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

વ્યસનો અજ્ઞાનવશ, સંગદોષને લીધે, દુ:ખ ભુલવા કે સુખ પ્રાપ્ત કરવા શરુ થતાં હોય છે અને પછી તે વ્યસન ચિત્તતંત્ર ઉપર એટલો કાબુ કરે છે વ્યસનીને અધ:પતન કરાવીને જ રહે છે.

સારા વ્યસનો પણ હોઈ શકે. જેમકે પુસ્તકો વાંચ્યા કરવા, નવું નવું શીખ્યાં કરવું, ટીવીમાં માહિતિ સભર કાર્યક્રમો જોયા કરવા, વ્યવસાય કોરાણે મુકીને પ્રવાસે ઉપડી જવું વગેરે. સારા વ્યસનો યે કર્તવ્યકર્મોથી ચ્યૂત કરતા હોવાથી ગુલામ તો બનાવે જ છે.

સારા હોય કે ખરાબ વ્યસન તે વ્યસન છે અને વ્યસનોના ગુલામ થઈને નીજ સ્વતંત્રતા ન ગુમાવવી તે જાગૃત મનુષ્યની નીશાની છે.

શું આપણે વ્યસનમુક્ત રહેવાનો પુરુષાર્થ કરી શકીએ છીએ?

Advertisements