મનુષ્ય સામાજિક પ્રાણી છે. પ્રાણીઓમાં પ્રાણ મુખ્ય હોવાથી પ્રાણીઓ તરીકે ઓળખાય છે. મનુષ્યમાં મન મુખ્ય હોવાથી મનુષ્ય તરીકે ઓળખાય છે. મન અને પ્રાણ સંયુક્ત જોડકા છે. મનને વશ કરવાથી પ્રાણ વશ થાય અને પ્રાણને વશ કરવાથી મન વશ થાય.

પ્રત્યેક મનુષ્ય પાસે સ્વતંત્ર મન હોવાથી અને સ્વતંત્ર વિચાર પ્રણાલી હોવાથી વળી વિચારોની અનેકવિધતા હોવાથી તેમની વચ્ચે સમાનતા હોવાની શક્યતા નહીંવત છે.

પૃથ્વી ઉપરના સર્વ પ્રાણીઓમાં માત્ર મનુષ્ય એવો છે કે જેણે સમાજની રચના કરી છે અને સામુહિક રીતે રહેતાં શીખ્યો છે. અન્ય પ્રાણીઓ એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમ કે ધૃણા કે અન્ય ભાવો થોડા ઘણાં વ્યક્ત કરી શકે છે પણ વિચારોનું આદાન પ્રદાન એક માત્ર મનુષ્ય જ કરી શકે છે.

સામાજિક પ્રાણી હોવાથી અને સમુદાયમાં રહેતો હોવાથી એક મનુષ્ય બીજાને મદદરુપ થઈ શકે / અવરોધરુપ થઈ શકે અથવા તો તટસ્થ રહી શકે.

સામાન્ય રીતે પોતાને નુકશાન ન જતુ હોય તો મનુષ્ય બીજાને મદદરુપ થવા તૈયાર થતો હોય છે. તેવી જ રીતે પોતાને કશો લાભ ન હોય તો તે અન્યને અવરોધરુપ થતો નહી હોતો. કેટલાક મનુષ્યો સ્વના લાભ માટે અન્યને નુકશાન પણ કરી શકે છે. ટુંકમાં મનુષ્યોના એકબીજા સાથેના વ્યવહારો લાભાલાભ સાથે સંકળાયેલા હોય છે.

જેમ જેમ સમજણ વિકસતી જાય તેમ તેમ મનુષ્ય બીજાને વધુને વધુ મદદરુપ થવાનો પ્રયાસ કરે છે. જેમની સાથે આત્મિયતાની લાગણી હોય તેને પણ મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. કુટુંબની વ્યક્તિઓ પોતાના કુટુંબીજનોને, એક મિત્ર બીજા મિત્રને, એક સમુદાય પોતાની જેવા અન્ય સમુદાયને, એક દેશની વ્યક્તિ પોતાના દેશની વ્યક્તિને, એક ધર્મની વ્યક્તિ પોતાના ધર્મની વ્યક્તિને મદદ કરવા તૈયાર થતી હોય છે. જ્યાં આત્મિયતા નથી હોતી ત્યાં મદદ કરવાની ભાવના કે ઈચ્છા ઉત્પન્ન થતી નથી હોતી.

મદદ ઘણાં સ્તરે થઈ શકે. જેમ કે ભુખી વ્યક્તિને અન્ન આપીએ તો તે એક ટંક પુરતી મદદ થઈ કહેવાય. વસ્ત્રહિનને વસ્ત્ર મળે તો તે થોડા લાંબા સમયની મદદ કહેવાય, ઘર વિહોણાંને ઘર મળે તો તે વધુ સારી મદદ કહેવાય. આર્થિક મદદથી થોડા સમય માટે જે તે વ્યક્તિનું દુ:ખ ભાંગે. જે તે વ્યક્તિને પોતાના પગ પર ખડો થવા માટે સક્ષમ બનાવવામાં આવે તો તે કાયમી મદદ થઈ ગણાય. આ ઉપરાંત શૈક્ષણિક મદદ, વૈચારિક મદદ, ભાવનાત્મક હુંફ કે લાગણી દ્વારા થતી મદદ વગેરે મદદ પણ સમયાંતરે ઉપયોગી મદદ હોય છે.

આત્મિયતા આવે કેવી રીતે? આત્મિયતા કોના વચ્ચે બંધાય? આત્મિયતા માટે અવરોધક કોણ? આત્મિયતા શેનાથી તુટે?

જ્યારે કશીક સમાનતા હોય ત્યારે આત્મિયતા આવે. એકબીજા સાથે વ્યવહાર કરવાથી આત્મિયતા બંધાય. મતભેદ અને મનભેદ આત્મિયતાના અવરોધક છે. મતભેદ અને મનભેદ હદ બહાર વધે ત્યારે આત્મિયતા તુટે.

વ્યક્તિની વિચાર સરણી અને લાગણી તંત્ર જેમ વધુ વિકસિત હોય તેમ તે વધુ વ્યક્તિઓ સાથે આત્મિયતા અનુભવી શકે. પોતાને જે તે કુટુંબનો માનનાર માત્ર કુટુંબ પ્રત્યે આત્મિયતા ધરાવશે. કોઈ સમાજનો માનવાથી તે સમાજ પ્રત્યે. કોઈ જાતીનો કે વર્ણનો માનવાથી તે જાતી કે વર્ણ પ્રત્યે. કોઈ પ્રદેશનો માનવાથી તે પ્રદેશ પ્રત્યે. કોઈ દેશનો માનવાથી તે દેશ અને તે દેશના નાગરીક પ્રત્યે. માનવ માનવાથી પ્રત્યેક માનવ પ્રત્યે. પ્રાણધારી માનવાથી પ્રત્યેક પ્રાણીઓ પ્રત્યે. સજીવ માનવાથી મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિ પ્રત્યે અને ચૈતન્યરુપ આત્મા માનવાથી સઘળાં જીવો, જગત અને જગદીશ્વર પ્રત્યે આત્મિયતા અનુભવાય.

મદદ કરવાની ભાવનાનું ક્ષેત્ર પણ જેમ જેમ આત્મિયતા વધે તેમ વિકસે. વ્યવહારીક જગતમાં સર્વોચ્ચ મદદ બીજી વ્યક્તિને પગભર કરવામાં છે જ્યારે આધ્યાત્મિક જગતમાં સર્વોચ્ચ મદદ બીજી વ્યક્તિને માયા / પ્રકૃતિ કે જડના બંધનોમાંથી સર્વથા મુક્ત કરીને આધ્યાત્મિક રાજ્યમાં વિચરતો કરવામાં છે.

ક્ષેત્ર કોઈ પણ હોય મદદ કરવી અને મદદ મેળવવી તે આનંદદાયક ક્રીયા છે. જગદીશ્વરની સહાય તો સદાય આપણને હોય જ છે માત્ર આપણે તે જાણતા નથી એટલું જ.

શું આપણે યથાશક્તિ અન્ય જીવોને મદદરુપ થવા અને આ જગતને વધુ રહેવાલાયક બનાવવા પ્રયાસ કરશું?

Advertisements