જ્ઞાનનાશક
કામના પાપરુપ
તે નષ્ટ કર

મન બુદ્ધિ ઈન્દ્રિયનો તેથી કાબુ કરી,
જ્ઞાનનાશ કરનાર તે પાપી નાખ હણી.

બળવત્તર
ઈંદ્રિયો મન બુદ્ધિ
આત્મા ઉત્તમ

ઈંદ્રિયો બળવાન છે, મન તેથી બળવાન,
મનથી બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે, આત્મા ઉત્તમ જાણ.

કામ દુશ્મન
શીઘ્ર હણવા યોગ્ય
આત્મશક્તિથી

આત્માને ઉત્તમ ગણી, આત્મશક્તિ ધારી,
કામરુપ આ શત્રુને શીઘ્ર નાખ મારી.

અધ્યાય ૩ સમાપ્ત

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्‌ ॥

भावार्थ : इसलिए हे अर्जुन! तू पहले इन्द्रियों को वश में करके इस ज्ञान और विज्ञान का नाश करने वाले महान पापी काम को अवश्य ही बलपूर्वक मार डाल ॥41॥

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥

भावार्थ : इन्द्रियों को स्थूल शरीर से पर यानी श्रेष्ठ, बलवान और सूक्ष्म कहते हैं। इन इन्द्रियों से पर मन है, मन से भी पर बुद्धि है और जो बुद्धि से भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ॥42॥

एवं बुद्धेः परं बुद्धवा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्‌ ॥

भावार्थ : इस प्रकार बुद्धि से पर अर्थात सूक्ष्म, बलवान और अत्यन्त श्रेष्ठ आत्मा को जानकर और बुद्धि द्वारा मन को वश में करके हे महाबाहो! तू इस कामरूप दुर्जय शत्रु को मार डाल ॥43॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥3॥

ઈંદ્રિયો વિષયોમાં પરાણે ખેંચી જાય તેવી બળવાન છે મન તેના કરતાં વધારે શક્તિશાળી છે જ્યારે મનુષ્યને મળેલ તમામ પ્રાકૃતિક અવયવમાં બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે. વિષયાસક્ત ઈંદ્રિયો, વિષયોનું ચિંતન કરતું મન અને વિષયમાં યથેચ્છ વિહાર કરવાની અનુમતી આપનારી બુદ્ધિથી આત્મજ્ઞાનની એટલે કે સ્વરુપની વિસ્મૃતિ થઈ જાય છે. અનંત, વિભુ અને સત ચિત આનંદ સ્વરુપનું વિસ્મરણ કરાવીને અસત, જડ અને દુ:ખરુપ શરીરમાં હું પણું કરાવનારી કામનાઓ જ્ઞાનનો નાશ કરતી હોવાથી જીવાત્મા માટે શત્રુરુપ છે.

આ શત્રુરુપ કામ આત્મ શક્તિ ધારણ કરીને નાશ કરવા યોગ્ય છે. અર્જુનને ઉદ્દેશીને શ્રી ભગવાન અનાસક્ત ભાવે પોતાની પ્રકૃતિ પ્રમાણે સ્વધર્મનુમ પાલન નીષ્કામ ભાવે કરતાં રહીને તેમાં આડે આવતા કામ ક્રોધ રુપી શત્રુનો નાશ કરવાની તથા પ્રબળ આત્મશક્તિથી ઈંદ્રિય, મન અને બુદ્ધિને વશમાં રાખવાનું સુચવે છે.

વર્ડપ્રેસ દેશે મધુવન ક્ષેત્રે સરળ ગીતા – હાઈકુના ત્રીજા અધ્યાયની ટીકા આગંતુક મહારાજ દ્વારા પૂર્ણ થઈ.

Advertisements