કામ આવાસ
મન બુદ્ધિ ઈંદ્રિય
મોહ કારક

મન બુદ્ધિ ઈન્દ્રિય છે તેના નિત્યનિવાસ,
તે દ્વારા મોહિત કરે માનવને તે ખાસ.

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्‌ ॥

भावार्थ : इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि- ये सब इसके वासस्थान कहे जाते हैं। यह काम इन मन, बुद्धि और इन्द्रियों द्वारा ही ज्ञान को आच्छादित करके जीवात्मा को मोहित करता है। ॥40॥

રજોગુણથી ઉત્પન્ન થનાર કદી ન ધરાનારા અને મહા પાપી કામ અને ક્રોધ જીવના મહાન શત્રુઓ છે. જેવી રીતે બાહ્ય શત્રુઓ હંમેશા તેના વેરીનું અહિત કરનારા હોય છે તથા પ્રગતિમાં બાધક હોય છે. તેવી રીતે આ કામ અને ક્રોધ જીવાત્માને પોતાના આનંદમય સ્વરુપથી વંચિત રાખનારા અને સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય પરમાનંદની પ્રાપ્તિ અને દુ:ખની આત્યંતિક નિવૃત્તિમાં બાધા પહોંચાડનારા છે.

અત્યારે આપણે જોઈએ છીએ કે ત્રાસવાદ તે સમગ્ર વિશ્વને રંજાડતી એક જટીલ સમસ્યા બની ગઈ છે. ત્રાસવાદ તેની મેળે મેળે ફેલાઈ ન શકે. તે માટે ત્રાસવાદીઓ હોવા જોઈએ. વળી ત્રાસવાદીઓ કાઈ હવામાં કે અદૃશ્ય ન રહી શકે તેને રહેવા માટે ય રહેઠાણ જોઈએ. દરેક દેશમાં ત્રાસવાદને પોષણ આપનારા તેના દેશવાસીઓ જ હોય છે કે જે દેશ સાથે ગદ્દારી કરીને દેશ અને દુનિયાને રંજાડનારા તત્વોને રહેઠાણ પુરુ પાડે છે.

તેવી રીતે જીવને રંજાડનારા આ કામ અને ક્રોધ મહા ત્રાસવાદી છે અને તેને રહેઠણ પુરુ પાડનારા મન, બુદ્ધિ અને ઈંદ્રિયો છે.

એટલું સહેલું નથી, જીવન તો એક
યુદ્ધ છે, ને એના કોઠા સાત છે.

મન, બુદ્ધિ અને પંચેન્દ્રિયો (પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો + પાંચ કર્મેન્દ્રિયો) આ જીવન રુપી યુદ્ધમાં ત્રાસવાદીઓને સંતાવાના સાત કોઠા છે. જેવી રીતે ત્રાસવાદ ખત્મ કરવા માટે ત્રાસવાદીઓના રહેઠાણ પર છાપો મારીને ત્રાસવાદીઓનો ખાત્મો બોલાવવો પડે તેવી રીતે પાંચ ઈંદ્રિયોની પાંચ વિષયો પ્રત્યેની કામાસક્તિ, આ વિષયોનું ચિંતન પુષ્ટ કરનારુ મન અને વિષયોમાં યથેચ્છ ભ્રમણ કરવાની અનુમતિ આપતી બુદ્ધિ આ કામ અને ક્રોધ રુપી ત્રાસવાદીઓને રહેઠાણ પ્રુરુ પાડનારા સાત કોઠાં છે. આ સાતેય કોઠા પર વખતો વખત છાપો મારીને ત્રાસવાદીઓનો ખાત્મો બોલાવતા રહેવું જોઈએ તથા ત્યાર બાદ તેના પર કર્તવ્ય પાલન અને સ્વરુપ ચિંતન તથા ધ્યાન અને નિદિધ્યાસન રુપી લશ્કરી થાણાંઓ સ્થાપીને જીવના જીવતર બાગનું રક્ષણ કરીને તેને હર્યો ભર્યો બનાવવો જોઈએ. જેવી રીતે ચક્રવ્યુહ ભેદીને આગળ વધવું હોય તો સાત કોઠા ભેદવા પડે અને જેમ જેમ આગળ વધતા જાવ તેમ તેમ ત્યાં વધારે મજબુત કીલ્લેબંધી હોય. તેવી રીતે આ કામ અને ક્રોધ રુપી આંતર શત્રુઓને જીતવાનું ઈંદ્રિયો કરતા મનના સ્તરે અને મન કરતાં બુદ્ધિના સ્તરે વધુને વધુ મુશ્કેલ હોય છે.

ટુંકમાં કામ અને ક્રોધ રુપી આંતર શત્રુઓ વિષયમાં રત રહેનારી ઈંદ્રિયો, વિષય ચિંતન કરનાર મન અને વિષયમાં પ્રવૃત્ત થવા દેતી બુદ્ધિમાં રહે છે અને ત્યાં રહી રહીને તે જીવાત્માને વિષયો પ્રત્યે સતત મોહિત કર્યા કરે છે.

Advertisements