સ્વધર્મ શ્રેષ્ઠ
કર્તવ્યે પ્રાણ જાય
તે ય ઉત્તમ

ભયજનક
પરધર્મ કનિષ્ઠ
વિનાશકારી

સ્વધર્મ છે ઉત્તમ કહ્યો, પરધર્મ થકી ખાસ,
સ્વધર્મમાં મૃત્યું ભલું, પરધર્મ કરે નાશ.

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्‌ ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥

भावार्थ : अच्छी प्रकार आचरण में लाए हुए दूसरे के धर्म से गुण रहित भी अपना धर्म अति उत्तम है। अपने धर्म में तो मरना भी कल्याणकारक है और दूसरे का धर्म भय को देने वाला है ॥35॥

લડતાં ન આવડતું હોય તેવા એક સારા ચિત્રકારને સરહદે મોકલો તો તે શું ઉકાળશે? તે જ ચિત્રકાર તેની ખૂબીથી એવા એવા ચિત્રો દોરશે કે જે દુશ્મનોનું માનસ તોડી પાડવા સક્ષમ હોય. ગાયન કળાથી અજાણ એવી રસોઈ કળાની નીપૂણ વ્યક્તિને શ્રોતાઓ સમક્ષ ગીત ગાવાનું કહો તો શ્રોતાઓ બગાસા ખાય અથવા તો મારવા યે દોડે પણ તેની રસોઈ તે જ શ્રોતાઓને પીરસવામાં આવે તો તે આંગળા ચાટતા રહી જાય કે નહીં?

અહીં ધર્મ એટલે હિંદુ / મુસ્લીમ / શીખ / ઈસાઈ / પારસી / જૈન / બુદ્ધ કે તેવા કહેવાતા ધર્મોની વાત નથી. આ કહેવાતા ધર્મો અને સંપ્રદાયો તેના અનુયાયીઓને એક વિચાર સરણી કે એક પદ્ધતિ આપે છે જીવવા માટે અને પરમ તત્વની પ્રાપ્તિ માટે. જે વખતે આ વાત કહેવાઈ છે તે વખતે આવા કોઈ ધર્મો હતાં નહીં. ઉદાર ધર્મો પાસે અનેક પદ્ધતિ હશે શ્રેય પ્રાપ્ત કરવા માટે જ્યારે સંકુચિત ધર્મો પાસે એકાંગી પદ્ધતિઓ હશે. જેટલી વધારે પસંદગી તેટલી પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કાર્ય કરવાની છૂટ વધારે.

સ્વ એટલે પ્રકૃતિ. પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કર્તવ્ય કર્મો બજાવતા બજાવતાં પરમ તત્વ સુધી પહોંચવું તેને સ્વધર્મનું પાલન કરતાં કરતાં શ્રેય પ્રાપ્ત કર્યું કહેવાય.

વાલિયા લુંટારાને આત્મા-પરમાત્માની વાત કરે કે ધ્યાન/ધારણા/સમાધિ સમજાવે તો વાલિયાને શું સમજાય? તેને કહ્યું કે તું મરા મરા જપ્યાં કર. આમેય જડ બુદ્ધિ તો હતો, જેને તેને મારીને લુંટી લેતો. જડતાથી લાગી પડ્યો જપ કરવાં. વર્ષો સુધી એક સ્થળે બેસી રહ્યો, ધીરે ધીરે અંત:કરણ શુદ્ધ થયું એટલે તેમાં ચૈતન્ય પૂર્ણ રીતે પ્રકાશી શક્યું તો વાલિયો લુંટારામાંથી વાલ્મીકી ઋષિ બની ગયાં. તેવી રીતે પોતાનું કાર્ય કરતાં કરતાં ચિત્તને ચૈતન્યમાં મગ્ન રાખનાર આસાનીથી તે પરમ સત્તા સુધી પહોંચી જાય છે. મોરારી બાપુને કથા કરવામાં રસ પડ્યો તો કથા કરતાં કરતાં એટલાં આગળ વધી ગયાં કે આજે દેશ વિદેશની ચેનલો તેમને ચમકાવે છે અને અનેક શ્રોતાઓ તેમની વાકધારા સાંભળીને રસ-તરબોળ થઈ જાય છે. જો તેમને રસ નહોતો પડતો તેવી ચીલા ચાલુ પઢાઈ કરતાં રહ્યાં હોત તો? તેનો અર્થ તેમ નથી કે જેમને પઢાઈમાં રસ હોય તેણે પઢાઇ છોડીને કથા કરવા માંડવું. મોરારી બાપુને પઢાઈનો વિરોધ કરવાની જરુર નથી કારણ કે જેમને માટે પઢાઇ જરુરી છે તેમનું શ્રેય પઢાઈથી જ થાય, કથાથી ન થાય. તેવી રીતે જેને જે કાર્યમાં રસ હોય અને ફાવટ હોય તે કાર્ય કરે તો સફળ થાય.

જે બાબતમાં રસ હોય જે પ્રકારની ઋચિ હોય તે પ્રકારનું કાર્ય ક્ષેત્ર હોય તો કાર્ય કરવાનોયે આનંદ આવે જ્યારે રસ ઋચિ વગર પરાણે કરવું પડતું કાર્ય તો એક પ્રકારની વેઠ જ છે.

શ્રી કૃષ્ણ અહીં તે વાત સમજાવે છે કે જે સહજ કર્મ છે તે કરતાં કરતાં ચિત્ત આસાનીથી તેમાં સફળ થશે અને સાથે સાથે કાર્ય કરવાનો આનંદ પણ આવશે. પરલોકની કલ્પના અને ચિંતનમાં આપણે આ લોકનો આનંદ પણ ગુમાવી બેસતાં હોઈએ છીએ. શ્રી કૃષ્ણ ક્યાંય આનંદના વિરોધી નથી ઉલટાના તેઓ આનંદ સ્વરુપ છે. જે લોકો આ લોકના સુખ સમૃદ્ધિ છોડીને પરલોકની સદગતી અર્થે આનંદના વિરોધી બની જઈને જાત જાતની ક્રીયાઓ અને સાધના કરવાનો ઉપદેશ આપે છે તે લોકો ધર્મને સમજ્યાં જ નથી.

પોતાનું કર્તવ્ય કર્મ કરતાં કરતાં મૃત્યું આવે તો યે અંત:કરણની યોગ્યતા જળવાઈ રહે છે તેથી આગળની યાત્રા બીજા શરીરમાં સરળતાથી થાય છે. જે લોકો કર્તવ્ય કર્મ કરતાં નથી અને પોતાની પ્રકૃતિથી વિરુદ્ધ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે તેમને આ જન્મમાં યે મજા આવતી નથી, કાર્ય કરવાનો આનંદ આવતો નથી, અંત:કરણ પણ યોગ્યતા ગુમાવી બેસે છે અને પરીણામે અંત:કરણમાં અનેક વિધ સંસ્કારોના ગુંચવાડા ઉત્પન્ન થવાથી તેનું જીવન ડામાડોળ થઈ જાય છે.

પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કર્તવ્ય કર્મ કરવા તેને સ્વધર્મે પ્રવૃત્ત થવું તેમ કહેવાય અને પ્રકૃતીથી વિરુદ્ધ કર્મ કરવું તે પરધર્મ અપનાવ્યો કહેવાય. પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર કર્મ કરતાં કરતાં મૃત્યું થાય તો યે તે શ્રેયસ્કર હોય છે જ્યારે પ્રકૃતિથી વિરુદ્ધ કર્મ કરતાં આ લોકમાં યે ત્રાસ થાય છે તો આગળની યાત્રા વિપત્તિકર બની રહે તેમાં શું નવાઈ.

ટુંકમાં ગમતું કાર્ય ઈંદ્રિયોના વિષયના રાગ-દ્વેષથી બંધાયા વગર આનંદપૂર્વક કરવાથી સહજતાથી શ્રેયપ્રાપ્તિ થાય છે.

Advertisements