ત્રિગુણે કર્મો
ગુણ કર્મને જાણી
નહીં આસક્ત

ગુણ ને કર્મ-વિભાગને જે જાણે છે તે,
ગુણ વર્તે ગુણમાં ગણી ના આસક્ત બને.

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥

भावार्थ : परन्तु हे महाबाहो! गुण विभाग और कर्म विभाग (त्रिगुणात्मक माया के कार्यरूप पाँच महाभूत और मन, बुद्धि, अहंकार तथा पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मेन्द्रियाँ और शब्दादि पाँच विषय- इन सबके समुदाय का नाम ‘गुण विभाग’ है और इनकी परस्पर की चेष्टाओं का नाम ‘कर्म विभाग’ है।) के तत्व (उपर्युक्त ‘गुण विभाग’ और ‘कर्म विभाग’ से आत्मा को पृथक अर्थात्‌ निर्लेप जानना ही इनका तत्व जानना है।) को जानने वाला ज्ञान योगी सम्पूर्ण गुण ही गुणों में बरत रहे हैं, ऐसा समझकर उनमें आसक्त नहीं होता। ॥28॥

શંકરાચાર્યજી મહારાજ ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિ વિશે સદાચાર સ્તોત્રમાં સમજાવતાં કહે છે કે:

શુદ્ધ સત્વગુણ ભોક્તા: ભોગાનામ સાધનમ રજ
ભોગ્યં તમોગુણં પ્રાહુ: આત્મા ચૈષા પ્રકાશક:

બ્રહ્મને આશરે રહેલી ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિના સત્વ, રજ અને તમ ત્રણ ગુણો છે.

સત્વ ગુણમાંથી અંત:કરણ અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો બને છે.
રજો ગુણમાંથી કર્મેન્દ્રિયો અને પ્રાણ બને છે.
તમો ગુણમાંથી સ્થુળ શરીર અને પંચ મહાભૂત બને છે.
સામાન્ય ચેતન સર્વત્ર રહે છે.

કૂટસ્થ આત્માંમાં કર્તાપણું કે ભોક્તાપણું હોતું નથી. કર્મો બધા પ્રકૃતિમાં થાય છે. અંત:કરણમાં પડતું ચેતનનું પ્રતિબિંબ ચિદાભાસ આ કર્મોમાં અભીમાન કરીને ભોક્તા બને છે.

પ્રકૃતિના પંચ મહાભૂતો આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વિ તે પંચ તન્માત્રા (પરમાણું) નો સમૂહ છે.

આકાશનો ગુણ શબ્દ છે. તેને અનુભવવા માટે શ્રોત્રેન્દ્રિય અથવા તો કાનનો ઉપયોગ થાય છે.
વાયુનો ગુણ સ્પર્શ છે. તેને અનુભવવા માટે ત્વકેન્દ્રિય અથવા તો ત્વચાનો ઉપયોગ થાય છે.
અગ્નિનો ગુણ રુપ છે. તેને અનુભવવા માટે ચક્ષુન્દ્રિય અથવા તો આંખનો ઉપયોગ થાય છે.
જળનો ગુણ રસ છે. તેને અનુભવવા માટે રસનેન્દ્રિય અથવા તો જિહ્વાનો ઉપયોગ થાય છે.
પૃથ્વિનો ગુણ ગંધ છે. તેને અનુભવવા માટે ઘ્રાણેન્દ્રિય અથવા તો નાસિકાનો ઉપયોગ થાય છે.

આ પંચમહાભૂતો રુપી તમોગુણને પાંચ પ્રાણની તથા પાંચ કર્મેન્દ્રિયોની મદદથી જ્ઞાનેન્દ્રિયો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. સત્વગુણમાંથી બનેલી જ્ઞાનેન્દ્રિયો તમોગુણમાંથી બનેલા પંચમહાભૂત રુપી ભોગ રજોગુણમાંથી બનેલા પ્રાણ અને કર્મેન્દ્રિયોની મદદથી ભોગવે છે. જે કાઈ ભોગ ભોગવે છે તેના સંસ્કારો ચિત્તમાં સંગ્રહાયા કરે છે. ભોગ ઈંદ્રિયો સમક્ષ આવે ત્યારે આ ભોગ ભોગવવા કે નહિં તેનો સંકલ્પ વિકલ્પ મન કરે છે. નિર્ણય બુદ્ધિ કરે છે. ભોગ ભોગવવા માટે થયેલ કર્મનું અભીમાન અહંકાર કરે છે. અને ભોક્તાપણું ચિદાભાસ અનુભવે છે. કૂટસ્થ આત્મા આ સર્વથી અસંગ રહે છે.

જેવી રીતે સુર્યના પ્રકાશમાં પ્રાણીઓ સઘળી પ્રવૃત્તિ કરે છે તેવી રીતે આત્માના પ્રકાશમાં સત્વગુણમાં પડતું ચેતનનું પ્રતિબિંબ ભોક્તા બને છે, તમોગુણ ભોગ બને છે અને રજોગુણ ભોગ પ્રાપ્ત કરવાના સાધનો બને છે.

જે આ રીતે ગુણ અને ગુણથી થતાં કર્મોને જાણે છે અને આત્મા આ સર્વ પ્રક્રિયાનો માત્ર પ્રકાશક છે તે જાણે છે તે આ સઘળી ક્રીયાઓ માત્ર સાક્ષી ભાવે કરતો રહીને કર્મ કરતો હોવા છતાંયે અનાસક્ત રહે છે.

Advertisements