ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

Monthly Archives: માર્ચ 2012

 

This slideshow requires JavaScript.

Advertisements

લોક હિતાર્થે
જનક જેવા સિદ્ધો
કર્મ આચરે

સિદ્ધ થયાં છે કર્મથી જનક સમા કૈ લોક,
લોકોના હિત સારું યે કર્મો ના છે ફોક.

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥

भावार्थ : जनकादि ज्ञानीजन भी आसक्ति रहित कर्मद्वारा ही परम सिद्धि को प्राप्त हुए थे, इसलिए तथा लोकसंग्रह को देखते हुए भी तू कर्म करने के ही योग्य है अर्थात तुझे कर्म करना ही उचित है ॥20॥

કર્મયોગનો મહિમા અસિદ્ધને સિદ્ધિ આપે છે જ્યારે સિદ્ધો બીજાના હિતાર્થે કર્મો કરે છે. કહેવાય છે કે જનક રાજા મહા જ્ઞાની હતાં. જેવી રીતે અકબરના દરબારમાં નવ રત્નો અને અનેક પ્રકારના ગુણવાન લોકો બીરાજતાં તેવી રીતે જનક રાજાનો દરબાર જ્ઞાનીઓ અને પંડીતોની ચર્ચાથી ગાજી ઉઠતો.

ચાલો આજે જનક રાજા વિશે થોડી વાતો મમળાવીએ :

એક વખત જનક રાજાને સ્વપ્ન આવ્યું. સ્વપ્નમાં તે દુશ્મન રાજાને હાથે પરાજીત થાય છે. યુદ્ધ કેદી તરીકે તેમને સાંકળેથી બાંધવામાં આવ્યા છે. કેદીઓને આપવામાં આવે તેવી મગ-ચોખાની ખીચડી લેવા માટે તે લાઈનમાં ઉભા છે. હારેલા / થાકેલા / મેલા ઘેલા અને ફાટેલા વસ્ત્રો થી અત્યંત દયનીય હાલતમાં મુકાઈ ગયેલ ભુખથી વ્યાકુળ આ રાજવીનો ઘણી પ્રતિક્ષાને અંતે ખીચડી લેવા માટે વારો આવે છે. જેવી ખીચડી તેને મળે છે તેવામાં એક મોટું પક્ષી ઉપરથી ઉડતું આવીને તેના હાથમાં રહેલી ખીચડી ઉપર ઝાપટ મારે છે. ખીચડી નીચે ધુળમાં રગદોળાઈ જાય છે. અને રાજા ધુળથી ખરડાયેલી ખીચડી લેવા વાંકા વળે છે અને તેની આંખ ઉઘડી જાય છે.

આંખ ઉઘડતા જુવે છે તો સવા મણની તળાઈમાં રાજમહેલના શયન ખંડમાં સુતા છે. બહાર ચોકીદારો ચોકી પહેરો ભરે છે. રાજા વિચારમાં પડી જાય છે. જે કોઈ જ્ઞાની પુરુષ મળે તેને પુછે છે કે આ સાચું? કે તે સાચું? કોઈને તેનો પ્રશ્ન સમજાતો નથી. છેવટે અષ્ટાવક્ર મહારાજને પુછે છે કે આ સાચું? કે તે સાચું? અને અષ્ટાવક્ર કહે છે કે હે રાજન ! આ પણ ખોટું અને તે પણ ખોટું.

સંસાર સ્વપ્નતુલ્યો હિ રાગદ્વેષાદિ સંકુલ:
સ્વકાલે સત્યવદ્ભાતિ પ્રબોધે સતિ અસત ભવેત
( સદાચાર સ્તોત્ર – શંકરાચાર્ય )

ઘોડાના પેંગડામાં પગ ભેરવતા ભેરવતા રાજા જનકને જ્ઞાન થાય છે. જાગ્રત / સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ ત્રણેય અવસ્થાને અતિક્રમીને તે તુરીય અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી લે છે.

લગામ હાથમાં અને પેંગડામાં પગ,
પ્રયાણવેળ આ ઊભા એકલા, અડગ.

ન દૃશ્ય આંખને કશું, લક્ષ્ય પણ નહીં,
અચિંત નીડને ત્યજી આ ઊડ્યું તો ખગ.

અદીઠ તું અદીઠ હું ને અદીઠ નભ,
અદીઠ મારગે પળો ઓ અદીઠ ડગ.

ઊજાસ આપ-નો થતાં હું પણું ગળ્યું,
તમામ એમ ઓગળ્યું, ના કશું અલગ.

સમીપ શૂન્યનું શિખર, દૂર કૈં નહી,
સુહાગ શબ્દના સ્ફુરે મૌન થઈ સજગ.

જનક અને અષ્ટાવક્ર – રાજેન્દ્ર શુક્લ

જનક રાજા દેહધારી હોવા છતાં વિદેહી કહેવાતા. રોજ સાંજે તેઓ સત્સંગમાં અચૂક હાજરી આપતાં. એક વખત સત્સંગમાં રાજા જનકને પહોંચતા સહેજ મોડું થાય છે તો બીજા સાધુઓ કહેવા લાગ્યાં કે તે તો સંસારી છે તેની રાહ શું જોવાની? આપ સત્સંગ શરુ કરી દ્યો. ત્યારે ગુરુજી કહે છે કે થોડી રાહ જોઈએ. જનક રાજા આવ્યાં પછી જ સત્સંગ શરુ કર્યો. તેવામાં એકા એક સમાચાર આવ્યાં કે દોડો દોડો મોટી આગ લાગી છે. સહુ સાધુઓ પોતાની ઝુંપડી બચાવવા દોડ્યાં. રાજા જનક સત્સંગમાં નિશ્ચિંત બેસી રહ્યાં. આગ તો ઓલવાઈ ગઈ બધું સલામત હતું ફરી પાછા સાધુઓ સત્સંગમાં આવ્યા ત્યારે ગુરુજીએ પુછ્યું કે તમે તો ત્યાગીઓ છો અને મિલ્કતમાં માત્ર એક ઝુંપડું છે અને તો યે તમે તેનો મોહ છોડી નથી શકતાં જ્યારે આ રાજવી છે અને મિલ્કતમાં આખું રાજ પાટ છે છતાં જ્યારે સત્સંગમાં આવે છે ત્યારે પુરે પુરુ મન સત્સંગમાં રાખે છે. માટે હું તેની રાહ જોતો હોઉ છું.

વેદવ્યાસજીના પુત્ર શુકદેવજી ભાગવતના મહાન કથાકાર. જેમની કથાથી પરિક્ષિતનો સાત દિવસમાં મોક્ષ થયો તે શુકદેવજીને જ્ઞાન મેળવવા વેદવ્યાસજીએ રાજા જનક પાસે મોકલ્યાં હતાં.

આવા મહાન જ્ઞાની અને વિદેહી રાજવીઓ આ કર્મયોગની વિદ્યા જાણતા હતા અને તેઓ સતત બ્રહ્મમાં સ્થિત રહીને લોકોના હિત માટે ય કર્તવ્ય કર્મો કરતા તો પછી જેમને ભોગની ઈચ્છા છે અને સંસારની સિદ્ધિઓ જેમનું લક્ષ્ય છે તેમને માટે તો કર્તવ્ય કર્મ કેટલું આવશ્યક છે તે હવે જરુર સમજી શક્યા હશું.

જેમને કશું મેળવવાનું બાકી નથી અને જેમને કશું ગુમાવવાનું નથી તેવા સિદ્ધ લોકોએ જન હિતાર્થે કર્મો કરે છે તેથી સહુ કોઈને માટે કર્મ કરવા તે શ્રેયસ્કર છે.


કર્મે પ્રવૃત
છતાયે અનાસક્ત
મંગલમય

આસક્તિ છોડી દઈ યોગ્ય કરે જે કર્મ,
તે મંગલને મેળવે, કર તું તેમ જ કર્મ.

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पुरुषः ॥

भावार्थ : इसलिए तू निरन्तर आसक्ति से रहित होकर सदा कर्तव्यकर्म को भलीभाँति करता रह क्योंकि आसक्ति से रहित होकर कर्म करता हुआ मनुष्य परमात्मा को प्राप्त हो जाता है ॥19॥

બંધન કરનાર કર્મો નથી, બંધન કરનાર આસક્તિ છે. અર્જુન યુદ્ધના પરીણામ વિશે આશંકીત છે તેને વિજયની ઈચ્છા એટલે કે વિજયમાં રાગ છે. વળી સ્વજનો ન હણાય જાય તેવી યે ઈચ્છા છે એટલે કે સ્વજનો પ્રત્યે ય રાગ છે. શત્રુ પક્ષે પીડવામાં કશું યે બાકી નથી રાખ્યું તેથી તેમને માટે દ્વેષ છે. વળી દ્રોણાચાર્ય અને ભીષ્મ પિતામહ જેવા વડીલો હણાઈ જશે તેની પીડા યે છે. જાત જાતની સ્વર્ગ/નર્ક વગેરેની વાતો સંભળીને મન ભ્રમિત છે. આવી વિચિત્ર પરિસ્થિતિમાં તે એક સમયે કિંકર્તવ્ય મુઢ થઈને યુદ્ધ છોડી દઈને સાધુ થઈ જવાની ઈચ્છા કરે છે તેવા કપરા સમયે શ્રી કૃષ્ણ ચહેરા પર સહેજ સ્મિત કરીને આ જ્ઞાન આપે છે.

શ્રી કૃષ્ણ આખીયે ભગવદ ગીતામાં કર્મ છોડવાનું ક્યાંયે નથી કહેતા તેવી રીતે અહીં પણ કર્મ નહીં પણ કર્મની આસક્તિ છોડવાનું કહ્યું છે. આઈસક્રીમ ખાવો છે? એક નહીં પાંચ કપ ખાવ પણ આઈસક્રીમની ગુલામી ન હોવી જોઈએ. ચા-કોફી પીવા છે? પીવો. પીઝા-બર્ગર ખાવા છે? ખાવ. નાચ-ગાન ગમે છે? નાચો,કુદો,આનંદ કરો. પણ નાચ-ગાનની ગુલામી ન હોવી જોઈએ.

કર્તવ્ય કર્મ દરેક વ્યક્તિએ, કુટુંબે, સમાજે, રાષ્ટ્રે અને પ્રકૃતિમાં સ્થિત જે કોઈ હોય તેણે કરવા જ જોઈએ અને તોજ તેના મંગલમય પરીણામ પ્રાપ્ત થાય પણ પણ પણ તેમાં આસક્તિ હશે તો કર્મો તમને ગુલામ બનાવશે. શ્રી કૃષ્ણ ગુલામી અને ગુલામ માનસિકતાના ભયંકર વિરોધી છે. વળી સુખ દુ:ખના પ્રવાહમાં ખેંચાઈ જઈને કર્તવ્ય કર્મ છોડી દેનારને તો તે કાયર અને નપૂંસક કહેતા પણ અચકાતા નથી. આવા મહાન સામર્થ્ય ધરાવતા ઉચ્ચ કોટીના યુગ પુરુષના પ્રભાવશાળી અને શક્તિશાળી વિચારોને ન વાંચ્યા, ન સમજ્યા તો પચાવ્યા તો હોય જ કોણે? અને તેને પરીણામે આપણે નીરંતર અધોગતિમાં ઢસડાતા જઈએ છીએ. આ શક્તિશાળી વિચારો જેણે વાંચ્યા અને સમજ્યાં તેવા ક્રાંતીકારીઓ, સત્યાગ્રહીઓ ની મદદથી આપણે આઝાદ બન્યાં અને આ શક્તિશાળી વિચારો જ આપણને વધુ ઉન્નત બનાવશે.

રાજકારણીઓ કર્તવ્ય કર્મ ચૂકે તો દેશ પતનની ગર્તામાં ડુબી જાય. ધાર્મિક વ્યક્તિઓ કર્તવ્ય કર્મ ચૂકે તો સમાજ પતનની ગર્તામાં ડુબી જાય. તેવી રીતે જે કોઈ કર્તવ્ય કર્મ ત્યાગે તેનું પતન નિશ્ચિત થઈ જાય. સાથે સાથે જો આસક્તિ હશે તો કર્તવ્ય કર્મ પુરી નિષ્ઠાથી નહીં થાય અને વળી આસક્તિ ગુલામી નોતરશે.

દરેક વ્યક્તિ જો માત્ર કર્તવ્ય કર્મ પુરી નિષ્ઠાથી કરે તો આપો આપ તેના મંગલમય પરીણામ આવશે.


કર્મે ન લાભે
અકર્મે ન ગુમાવે
જીવનમુક્ત

કર્મ કરીને તેમને મેળવવું ના કૈ,
ન કર્યે કૈ ન ગુમાવવું, મુક્ત રહ્યાં તે થૈ.

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥

भावार्थ : उस महापुरुष का इस विश्व में न तो कर्म करने से कोई प्रयोजन रहता है और न कर्मों के न करने से ही कोई प्रयोजन रहता है तथा सम्पूर्ण प्राणियों में भी इसका किञ्चिन्मात्र भी स्वार्थ का संबंध नहीं रहता ॥18॥

મેળવવું અને ગુમાવવું પ્રકૃતિમાં હોય છે. આત્માતો સદાયે પરિપૂર્ણ છે. તેમાં કશું મીશ્રણ, ઉમેરણ કે ઘટાડો થઈ શકતો નથી. પરિવર્તન હંમેશા પ્રકૃતિમાં થાય. ધ્યાનમાં પુરુષાર્થ અનાત્મને છોડવાનો કરવાનો હોય છે. કર્મયોગમાં પુરુષાર્થ આંતર તેમજ બાહ્ય પ્રકૃતિને કાબુમાં રાખવાનો કરવાનો હોય છે. આત્મભાવમાં સ્થિતિ તે લક્ષ્ય છે.

મનુષ્ય રજો ગુણ પ્રધાન હોવાથી ભાગ્યેજ કોઈક વિરલાઓ આત્મભાવમાં સ્થિતિ કરી શકે છે. ૯૯.૯૯૯૯ % લોકો માટે તો કર્મયોગ જ શ્રેયસ્કર છે. આગળ જતાં શ્રી કૃષ્ણ કહેશે કે આત્મભાવમાં સ્થિત હોય તેઓ યે જો ઉત્તમ કર્મો કરશે તો બીજાને માટે ઉદાહરણ રુપ થઈ પડશે. મોટા ભાગના લોકો આત્મભાવમાં સ્થિત હોતા નથી પણ મેળે મેળે માની લે છે કે પોતે આત્મભાવમાં સ્થિત છે પરીણામે તે કર્તવ્ય કર્મો કરતા બંધ થઈ જાય છે અને છેવટે આત્માનો આનંદ તો નથી મળતો પણ જગતમાં યે તેમનો નિર્વાહ ચલાવવા માટે બીજાને બોજારુપ થઈ પડે છે.

આત્મભાવમં સ્થિત વ્યક્તિને કર્મ કરીને કૈં પ્રાપ્ત કરવાનું હોતું નથી તેવી રીતે તે કર્મો ન કરે તોયે તેને કશું ગુમાવવાનું હોતું નથી. બ્રહ્મ પરિપૂર્ણ છે. ન તો તેમાં કશો ઉમેરો થઈ શકે કે ન તો તેમાંથી કશું બાદ થઈ શકે. આવા બ્રહ્મભાવમાં જે સ્થિત હોય તે કર્મ કરે તો ય કશો લાભ નથી અને કર્મ ન કરે તો યે કશું નુકશાન નથી. તે તો હંમેશા જીવન મુક્તિનો આનંદ માણતાં હોય છે.

જો કોઈ સાધુ / તપસ્વી / યોગી કે મહાત્મા પોતાને આત્મજ્ઞાની તરીકે વર્ણવતા હોય અથવા તો લોકો તેમને જ્ઞાની કહેતા હોય તેમ છતાં જો તે આનંદમય ન હોય તો સમજી લેવાનું કે બધું ગપગોળા છે. શ્રી કૃષ્ણના મુખ પર કદી વિષાદ જોયો છે? કેટલાયે ૧૦૦૮ના વિષાદયુક્ત ચહેરા જોઉ છું ત્યારે થાય છે કે આ એક ન થઈ શક્યાં અને ૧૦૦૮નો બોજો શા માટે ઉઠાવતા હશે?

આત્મભાવમાં સ્થિત વ્યક્તિ કર્મ કરે તો યે તે પોતાને માટે નથી કરતી અને કર્મ છુટી જાય તો યે પ્રમાદને લીધે નથી છોડતી. આવી સ્વનામધન્ય વ્યક્તિ હંમેશા જીવનમુક્તિનો આનંદ માણતી હોય છે. આવી વ્યક્તિઓને કોઈની યે સાથે કશો સ્વાર્થ સંબધ નથી હોતો પણ પ્રાણીમાત્રમાં તે એક માત્ર ચૈતન્યને જ વિલસી રહેલ જુવે છે.


સ્વરુપે મગ્ન
અકર્તા સદા સુખી
આત્મ સંતોષી

આત્મામાં સંતોષ ને રતિસુખ છે જેને
આત્મામાં જે મગ્ન છે કર્મ નથી તેને.

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥

भावार्थ : परन्तु जो मनुष्य आत्मा में ही रमण करने वाला और आत्मा में ही तृप्त तथा आत्मा में ही सन्तुष्ट हो, उसके लिए कोई कर्तव्य नहीं है ॥17॥

જ્યાં સુધી ભોગની ઈચ્છા છે ત્યાં સુધી કર્તવ્ય કર્મો કરવા આવશ્યક છે. કર્મો સઘળા પ્રકૃતિના પ્રકૃતિ માટે પ્રકૃતિ દ્વારા થતાં અનેક વિધ યજ્ઞો છે. પ્રકૃતિનો આધાર બ્રહ્મ છે. ચૈતન્યનો જેટલો ભાગ શરીર રોકે છે તેને કૂટસ્થ કહે છે. અંત:કરણમાં પડતાં ચૈતન્યના પ્રતિબિંબને ચિદાભાસ કહેવાય છે. જેમનું ચિદાભાસ કૂટસ્થ સાથે સતત અનુસંધાન કરવા રુપ રમણ કરે છે જેવા કે રમણ મહર્ષિ તેમને સર્વોચ્ચ સુખ નિત્ય પ્રાપ્ત હોઈને તેઓ પછી નિકૃષ્ટ સુખ માટે પ્રવૃત્ત થઈ શકતાં નથી. આવા આત્માથી આત્મામાં સંતુષ્ટ મહાપુરુષોને પ્રકૃતિની કશી આવશ્યકતા ન રહેતી હોવાથી તેને માટે કશાં કર્મો પણ શેષ રહેતા નથી.

જીવ ભાવ ક્યારથી આવ્યો તે કહી શકાય નહીં. જેવી રીતે ખેલાડીને રમવાની ઈચ્છા થાય અને તે રમતના મેદાનમાં ઉતરે તેવી રીતે જ્યારથી આ સૃષ્ટિ રુપી રમતના મેદાનમાં પ્રકૃતિના સત્વગુણને રમવાની ઈચ્છા થાય ત્યારથી તેટલા ભાગમાં જીવભાવ આવી જાય. જેમ જેમ તે પ્રકૃતિના અન્ય ગુણો સાથે ભળીને વિધ વિધ પરીવર્તનો અનુભવે તેમ તેમ તેનો જીવ ભાવ દૃઢ થતો જાય. રજો ગુણ અને તમોગુણના મીશ્રણથી પોતાના સત્વમાં ઘટાડો થવાથી જ્યારે તે ત્રાસ અનુભવવા લાગે ત્યારે કોઈ કોઈને રજો તમો ગુણથી છુટવાની ઈચ્છા થાય. સાધન / ભજન / યોગ અને નિષ્કામ કર્મો કરીને છેવટે જ્યારે તે રજો ગુણ અને તમો ગુણથી નિવૃત્ત થાય ત્યારે તેને હાશ થાય. છેવટે તે સત્વ ગુણમાં પડતું ચૈતન્ય અને સત્વગુણ તે બંનેનું કાલ્પનિક જોડાણ (જીવ) રમવાની ઇચ્છા છોડીને પોતાના સ્વરુપ ચૈતન્ય બ્રહ્મ સાથે પહેલેથી જ રહેલી એકતા અનુભવે ત્યારે તે ફરી સૃષ્ટિના રજો ગુણ તમો ગુણ થી આકર્ષાતો નથી અને સત્વ ગુણને ય છોડીને આત્મભાવમાં સ્થિત થઈને અહં બ્રહ્માસ્મિ નો અનુભવ કરી કૃત કૃત્ય થાય છે.

જ્ઞાન કોને થાય? કૂટસ્થને કે ચિદાભાસને?
જ્ઞાન હંમેશા ચિદાભાસને થાય – કૂટસ્થ તો જ્ઞાન સ્વરૂપ છે.


વિરાટ ચક્રે
જે ન ચાલે તે મુર્ખ
પાપી લંપટ

ચાલે છે આ ચક્ર જે મુજબ ન ચાલે તે,
મિથ્યા જીવે મૂર્ખને પાપી લંપટ તે.

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥

भावार्थ : हे पार्थ! जो पुरुष इस लोक में इस प्रकार परम्परा से प्रचलित सृष्टिचक्र के अनुकूल नहीं बरतता अर्थात अपने कर्तव्य का पालन नहीं करता, वह इन्द्रियों द्वारा भोगों में रमण करने वाला पापायु पुरुष व्यर्थ ही जीता है ॥16॥

બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત પ્રકૃતિનું આ વિરાટ ચક્ર અવિરત ચાલે છે. માયા ઉપહિત ચૈતન્ય પ્રભુ દ્વારા ક્ષોભિત પ્રકૃતિથી સઘળાં કર્મો થાય છે. જીવોના કર્તવ્ય કર્મો કરવા રુપી યજ્ઞથી પ્રસન્ન થઈને જે તે પ્રાકૃતિક તત્વોના અભીમાની દેવતા પ્રસન્ન થઈને ઈષ્ટ ભોગો આપે છે અને ઋતુચક્રને નીયમીત રાખીને નીયત સમયે વૃષ્ટિ દ્વારા જરુરી અન્ન ઉપજે છે. અન્નથી ઉત્પન્ન થયેલાં પ્રાણીઓ તે અન્ન ગ્રહણ કરીને જીવન ટકાવે છે અને ઈષ્ટ ભોગો માણીને પ્રસન્ન રહે છે. આ વિરાટ ચક્રમાં જીવોને પોતાના કર્તવ્ય કર્મો રુપી આહુતિ સતત આપવાની છે. જે લોકો કર્તવ્ય કર્મ કરતા નથી તે કાં તો મુર્ખ છે અને કાં તો મફતનું ખાનાર ચોર, પાપી (ભૂલો કરનારા) કે બીજાનું પડાવી લેનાર લુંટારા છે અથવા તો ઈંદ્રિયના ભોગોમાં રત એવા લંપટ છે. આ વાત અને આ સમજણ મનુષ્યને એટલા માટે આપવી પડે છે કારણ કે તેનું અંત:કરણ વિકસિત છે તેથી તે કર્તવ્ય કર્મો કરવા કે ન કરવામાં સ્વતંત્ર છે. અન્ય પ્રાણીઓ તો પ્રકૃતિ મુજબ જ જીવે છે તેથી તેના માટે કર્તવ્ય અકર્તવ્ય જેવું કશું નથી કારણકે તેને કર્મો કરવામાં સ્વતંત્રતા ન હોવાથી તેમને કર્તૃત્વ નથી માત્ર પ્રારબ્ધનું ભોક્તૃત્વ છે.

ટુંકમાં જે કર્તવ્ય કર્મો કરતો નથી તેવો ભોગની ઈચ્છા વાળો મુર્ખ,પાપી કે લંપટ છે.


માયા ઉપાધિ
પ્રભુની, તેથી યજ્ઞે
બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠા

કર્મ થાય પ્રકૃતિ થકી, પ્રકૃતિ પ્રભુથી થાય,
તેથી યજ્ઞે બ્રહ્મની, સદા પ્રતિષ્ઠા થાય.

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्‌ ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्‌ ॥

भावार्थ : कर्मसमुदाय को तू वेद से उत्पन्न और वेद को अविनाशी परमात्मा से उत्पन्न हुआ जान। इससे सिद्ध होता है कि सर्वव्यापी परम अक्षर परमात्मा सदा ही यज्ञ में प्रतिष्ठित है ॥15॥

અવિદ્યા ઉપહિત ચૈતન્યને જીવ કહે છે. માયા ઉપહિત ચૈતન્યને પ્રભુ કહે છે. બ્રહ્મને આશરે રહેલી પ્રકૃતિ તથા બ્રહ્મ અનાદિ એટલે કે હંમેશા રહેવા વાળા સનાતન છે. જીવોના અદૃષ્ટ અને અપૂર્વ કર્મો જ્યારે ભોગની ભાવના વાળા થાય ત્યારે પ્રકૃતિમાં પડતું ચૈતન્ય સંકલ્પ માત્રથી પ્રકૃતિને ક્ષોભિત કરે છે. જેનું પ્રથમ પરીણામ મહત તત્વ અથવા તો સમષ્ટિ બુદ્ધિ બને છે. તેમાંથી સાત્વિક, રાજસીક અને તામસી અહંકાર બને છે. સાત્વિક અહંકારમાંથી અંત:કરણ અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો, રાજસીક અહંકારમાંથી પ્રાણ અને કર્મેન્દ્રિયો તથા તામસી અહંકારમાંથી પાંચ મહાભૂતોની તન્માત્રાઓ અને સ્થુળ શરીર બને છે. જેટલાયે કર્મો થાય છે તે આ સત્વ, રજસ અને તમસ આ ત્રણ ગુણોનું એક બીજામાં પરીણામ પામવા સીવાય કશું નથી હોતું.

યજ્ઞ એટલે આ ત્રણ ગુણોને યોગ્ય માત્રામાં પ્રયોજવા અને ઈચ્છિત પરીણામ પ્રાપ્ત કરવું. જેવી રીતે આધુનિક સોફ્ટવેરના મુળમાં જોશો તો Byte no સમુહ હશે. Byte એટલે 0 અથવા ૧. એટલે કે હોવું કે ન હોવું. તેવી રીતે જે કાઈ યજ્ઞો છે તે ત્રણ ગુણોને યોગ્ય રીતે પ્રવૃત કરવા માટેના કર્મો છે. આ કર્મો હંમેશા પ્રકૃતિમાં થાય છે. પ્રકૃતિ પોતે જડ છે તેથી તેની મેળે મેળે તે ઈચ્છિત રીતે યજ્ઞ નથી કરતી પણ તેને યોગ્ય રીતે પ્રયોજવા માટે ચૈતન્યની આવશ્યકતા રહે છે. Byte મેળે મેળે સોફ્ટવેર નથી બનાવી શકતાં પણ યોગ્ય કમાન્ડ દ્વારા પ્રોગ્રામર કે સોફ્ટવેર એંજીનીયર દ્વારા પ્રોગ્રામીંગ કરવાથી સોફ્ટવેર બને છે અને ઈચ્છિત પરીણામ પ્રાપ્ત થાય છે. તેવી રીતે યોગ્ય રીતે કરાતા કર્મો એટલે કે યજ્ઞો મેળે મેળે જડ પ્રકૃતિથી નહીં પણ તેના અભીમાની ચૈતન્યથી થતાં હોઈને સર્વ યજ્ઞોમાં ચૈતન્ય રુપી બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠિત હોય છે.