જ્ઞાની ઈંદ્રિયો
કાચબો જ્યમ અંગો
સંકેલી લે છે

જેમ કાચબો અંગને સંકોચી લે છે,
ઈન્દ્રિયોને વિષયથી જ્ઞાની સંકેલે.

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गनीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

भावार्थ : और कछुवा सब ओर से अपने अंगों को जैसे समेट लेता है, वैसे ही जब यह पुरुष इन्द्रियों के विषयों से इन्द्रियों को सब प्रकार से हटा लेता है, तब उसकी बुद्धि स्थिर है (ऐसा समझना चाहिए) ॥58॥

પ્રતિકોનું આગવું મહત્વ હોય છે. શિવ મંદિરમાં પ્રવેશ કરતી વખતે ત્યાં પોઠીયો, કાચબો, શિવજીની ઉપર ફણીધર નાગ, તેની ઉપર ઝારીમાં ટપક્યાં કરતું પાણી, પાછળ રહેલી ઉમાજીની પ્રતિમા આ સર્વનો એક નિશ્ચિત અર્થ છે.

જ્યારે બાહ્ય દુશ્મનો આવી ચડે ત્યારે કાચબો પોતાની ઢાલમાં ચારેય પગ અને માથું અંદર ખેંચી લે છે. અહીં કાચબાના દૃષ્ટાંત દ્વારા તે જ વાત જ્ઞાનીને લાગુ પાડેલ છે. જ્યારે ઈંદ્રિયો બાહ્ય વિષયમાં આસક્ત થવા જાય ત્યારે જ્ઞાની તેને વિષયોથી પાછી ખેંચીને મનની વૃત્તિને આત્મા તરફ વાળી દે છે. જ્ઞાની કર્તવ્ય કર્મો કરવા પુરતી ઈંદ્રિયોને છુટ આપે છે પણ વિષયો ભોગવવા માટે અનુમતિ નથી આપતાં.

કઠોપનિષદમાં જીવને રથની ઉપમા આપીને સમજાવ્યો છે. જેમાં આત્માં રથી છે. બુદ્ધિ સારથી છે. મન લગામ છે. ઈંદ્રિયો ઘોડા છે. અને દેહ રથ છે. જો દેહરુપી રથને લાગેલા ઈંદ્રિયોરુપી પાંચ ઘોડા યથેચ્છ વિહાર કરવા લાગે તો મન રુપી લગામ દ્વારા બુદ્ધિ રુપી સારથીએ તેને પાછાં ખેંચીને યોગ્ય માર્ગે લાવવા જોઈએ. જ્યારે મન રુપી લગામ બુદ્ધિ રુપી સારથીના નિયંત્રણમાં હોય ત્યારે જીવાત્માંની યાત્રા યોગ્ય રીતે થાય છે. જો બુદ્ધિ રુપી સારથીના કાબુમાં મન રુપી લગામ ન હોય તો ઈંદ્રિયરુપી ઘોડા તેને યથેચ્છ ભ્રમણ કરાવીને દેહરુપી રથને વિષયોરુપી ખાડામાં ગબડાવી દે છે અને પરીણામે જીવાત્માની અધોગતિ થાય છે.

જે જ્ઞાની છે જેની બુદ્ધિ અચળ છે તેમનો ઈંદ્રિયો અને મન પર કાબુ હોય છે. આવા જ્ઞાનીઓની ઈંદ્રિયો જ્યારે વિષયોમાં યથેચ્છ ભ્રમણ કરવા ઈચ્છે ત્યારે જ્ઞાની તેને મનરુપી લગામથી પાછી ખેંચી લે છે.

Advertisements